Praten over een gasland zonder gas

Energie In de week waarin het kabinet aangaf dat de gaswinning in 2022 stopt in Groningen, dacht de gassector na over de toekomst.

NAM-locatie bij Froombosch . Door het sluiten van de gasvelden kijkt de sector naar andere energiebronnen.
NAM-locatie bij Froombosch . Door het sluiten van de gasvelden kijkt de sector naar andere energiebronnen. Foto Kees van de Veen

De gespreksleider had lef. Donderdag hield de Nederlandse gassector in Den Haag zijn jaarcongres, juist in de week waarin minister Wiebes aankondigde dat het eind van de gaswinning in Groningen nabijer is dan iedereen dacht. Decennialang was de Groningse gasbel de kurk waarop de Nederlandse economie dreef, maar in 2022 is het klaar.

Op het Haagse podium zat een pianist klaar, voor hem stond energiepublicist Remco de Boer, die de middag aan elkaar zou praten. „U kent het lied van Freek de Jonge?” informeerde hij nog bij de ruim driehonderd aanwezigen voor hij zijn eigen versie aanhief.

Ooit was u een mooie sector

Heel erg machtig en ook groot

Er is leven, er is leven na de dood

Maar nu nadert dus uw einde

Voor u is het stoplicht rood

Er is leven, er is leven na de dood

Je kon moeilijk verwachten dat de aanwezigen blij zouden meezingen, en dat gebeurde dan ook niet. Zelfs niet nu de gaswinning in Groningen stopt. Deze week maakte het kabinet bekend dat het einde nog een jaar of acht eerder komt dan verwacht.

Alles ongewis

‘De gassector op weg naar 2050’, zo luidde het thema van het jaarcongres van energie-instituut CIEP en branchevereniging Nogepa. Terwijl in Groningen de gaskraan van het grootste gasveld van Europa wordt dichtgedraaid, wil Nederland nog steeds een gasland blijven. Zestig jaar lang zat Nederland daar zelf bovenop. Nu is, zeker met de energietransitie in volle gang, alles ongewis.

Nederland voert aardgas uit, zo leerde je vroeger op school. Vorig jaar veranderde dat. Sindsdien is Nederland netto-importeur – net als Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Dat is wennen. „We zijn een heel gewoon importerend landje geworden”, zei directeur Annie Krist van GasTerra, het handelshuis voor het Groningse aardgas, in de wandelgangen van de conferentie.

Op de korte termijn is dat het belangrijkste effect van het kabinetsbesluit voor de gassector. De netto import van aardgas zal door het wegvallen van de Groningse productie sterk toenemen in de komende jaren. Het wordt 25 miljard kubieke meter in 2025, becijferde onafhankelijk analist Jilles van den Beukel deze week op nieuwssite Energeia – een aanzienlijk deel van het Nederlandse jaarlijks gasverbruik van 36 miljard kubieke meter. Vorig jaar ging het nog maar om 2 miljard kuub. „We vervangen Nederlands gas door import-gas”, aldus Van den Beukel.

In heel Noordwest-Europa neemt de aardgasproductie het komende decennium af, terwijl het gebruik nog nauwelijks krimpt. Deze regio wordt dus meer en meer afhankelijk van import. „De gasinfrastructuur van Noord-West-Europa wordt tot het uiterste onder spanning gezet”, zei Gergely Molnar in Den Haag. Molnar, analist bij het Internationaal Energieagentschap (IEA) in Parijs. „De speelruimte in de importpijpleidingen is sinds 2013 gehalveerd.”

Speelruimte is wat de gassector juist wél wil. Op dit moment profiteert Europa van twee overvloedige bronnen van aardgas: via pijpleidingen uit Rusland, en vloeibaar aardgas uit met name de VS. De import van Russisch gas naar de EU is in de afgelopen jaren al met 20 tot 25 procent toegenomen, en zal verder toenemen als de politiek omstreden Nord Stream 2-pijplijn gereedkomt.

Lees ook: Nord Stream 2, splijtzwam in Europa

En een schip met LNG (liquid natural gas) uit de Verenigde Staten dat in de Rotterdamse haven aankwam, was twee jaar geleden nog een noviteit, nu is het bulk. De LNG-terminal in de Rotterdamse haven, met een capaciteit van 12 miljard kubieke meter, zal dit jaar voor het eerst grotendeels volgeboekt zijn.

Europa is momenteel de spons die wereldwijde gasoverschotten opzuigt. De prijzen zijn historisch laag. Om dat de komende jaren zo te houden, blijft een ruime infrastructuur voor de gasaanvoer nodig, zeggen analisten. Kan Nederland, in het post-Groningen-tijdperk, daarin nog wel zijn centrale rol behouden? GasTerra schreef deze zomer al een brochure waarin het waarschuwt dat Nederland terrein kan verliezen. Gas verhandelen, LNG ontschepen: dat kunnen ze in Duitsland ook.

Geopolitiek kwetsbaar

Maar op de lange termijn – zeg, na 2030 – moet het anders. Die omvangrijke import uit landen als de Verenigde Staten, Rusland of Qatar mag nu zorgen voor lage gasprijzen, het maakt Nederland (of liever heel West-Europa) ook geopolitiek kwetsbaar. En aardgas is weliswaar een minder vieze fossiele brandstof dan steenkool of aardolie, maar schaadt nog steeds het klimaat. Het besluit te stoppen met de Groningse aardgaswinning is daarbij ook nog eens nadelig. Bij de winning en het transport van gas uit Rusland en van LNG over zee lekt meer methaan dan wanneer het gas uit eigen land komt, en methaan is een sterk broeikasgas.

De aandacht gaat nu eerst naar de 240 kleine gasvelden binnen de landsgrenzen. De winning uit die ‘kleine velden’ (dit jaar goed voor 16 miljard kuub) is al jaren op zijn retour. Niemand ziet het tij nog keren, maar als de afbouw in een lager tempo zou verlopen, levert dat jaarlijks nog miljarden kubieke meters ‘eigen’ gas op.

Als er nog muziek zit in gaswinning in Nederland, is dat op zee. Op land mag er niet meer gezocht worden naar olie en gas, en burgers protesteren her en der bij bestaande putten. Maar op zee, waar minder weerstand is, heeft de sector moeite te concurreren, schreef het kabinet.

Het kabinet probeert die neergang op zee nu te remmen met fiscale steun – die zich volgens Wiebes weer ruim terugverdient via de aardgasbaten. Een wetsvoorstel om de investeringsaftrek voor gaswinning op zee te verhogen ligt bij de Raad van State. Hopelijk is het medio 2020 rond, zei directeur-generaal Sandor Gaastra van EZK donderdag.

En welke rol kan Nederland als ‘gasland’ verder nog spelen? Nederland gaat zelf op termijn steeds minder aardgas gebruiken, als energiebesparing en innovaties zoals warmtepompen in gebouwen en industrie doorzet. Uiteindelijk zal heel Europa klimaatneutraal worden.

Dat proces duurt decennia, maar er moet al worden nagedacht over het creatief hergebruiken van de resten van de traditionele gasinfrastructuur. Het zou onhandig zijn als oude boorplatforms, putten en pijpleidingen op de Noordzee afgedankt worden, om vijf of tien jaar later te ontdekken dat ze nog ergens anders nuttig voor waren. Gasputten zijn nodig om CO2 in lege gasvelden op te slaan, aardgasleidingen voor waterstof.

Mensen uit de gassector vroegen zich donderdag af of de overheid genoeg vooruit kijkt. „De een praat over offshore wind, de ander praat over gas”, zei Theo Vollaard van offshore-bedrijf The Offshore Partners, „het blijven hele vage doelen.”

Dat „het einde nadert” voor de Nederlandse gassector, zoals De Boer zong, was natuurlijk gechargeerd. Het voelde in Den Haag vooral als een potje Jenga. Voorzichtig moeten er blokjes uit het solide gassysteem gevist worden. Het wordt een spectaculaire toren, waarvan niemand nog weet hoe die eruit ziet. Als het lukt.