Recensie

Recensie Boeken

Het schaakspel in het Midden-Oosten

Midden-Oosten In haar nieuwe boek ontwart Carolien Roelants de kluwen van machthebbers, loslopende rebellen, vluchtelingen en vrouwen in met name Saoedi-Arabië, Israël, Iran en Jemen.

Rookpluim na een luchtaanval door regeringstroepen in het Syrische Idlib, in augustus.
Rookpluim na een luchtaanval door regeringstroepen in het Syrische Idlib, in augustus. Foto Omar Haj Kadour/AFP

Ons beeld van het Midden-Oosten is gedurende de laatste tien jaar ingrijpend veranderd. Terwijl het zwaartepunt traditioneel lag bij het Israëlisch-Palestijns conflict, lijkt dat inmiddels verdrongen door andere gebeurtenissen, zoals de Syrische burgeroorlog. De nieuwste bron van een escalerend conflict ligt in het Golfgebied. Iran wordt door Amerika, Israël en een aantal Golflanden als dusdanig gevaarlijk gezien dat er nieuwe allianties worden gevormd die tot voor kort onvoorstelbaar leken. De Israëlische premier Netanyahu riep dit jaar zelfs nog op tot een Arabisch-Israëlische coalitie tegen Iran. Zijn geheime diensten werken al jaren samen met die van Saoedi-Arabië en de Emiraten. En de Israëlische luchtmacht voert met grote regelmaat bombardementen uit op Iraanse doelen in Syrië.

Is deze vrees voor Iran terecht? Gedraagt zij zich inderdaad als een expansionistische grootmacht die haar invloed wil laten gelden tot aan de Middellandse en de Rode Zee? Carolien Roelants, NRC-journalist met een lange staat van dienst wat het Midden-Oosten betreft, heeft een boek geschreven over deze vraag, en tientallen andere vragen over de huidige stand van zaken in het Midden-Oosten.

Het boek is een knappe verweving van enerzijds een aantal landenstudies en anderzijds het grotere overzicht van de regionale ontwikkelingen. Want het Midden-Oosten is als een waterbed: als je aan de ene kant duwt, klotst het aan de andere kant.

Van enkele landen, zoals Saoedi-Arabië, Israël, Iran en Jemen, wordt een uitgebreid profiel gegeven. Andere landen, zoals Egypte en Turkije, worden daarentegen nauwelijks besproken. Dit lijkt meer samen te hangen met Roelants persoonlijke voorkeur en kennis dan met de rol die deze landen vervullen in de regio.

Roelants bekijkt de ontwikkelingen door de bril van belangen die elk land heeft en nastreeft. Rusland zit zo hardnekkig in Syrië omdat zij daar haar enige haven aan de Middellandse Zee heeft; het Westen steunt liever een stabiele dictatuur dan een onvoorspelbare democratie; veel opstanden zijn niet ingegeven door religieuze overwegingen maar door verzet tegen onderdrukking; Turkije is vooral bezorgd over de Koerden.

Met deze benadering ontwart Roelants op heldere wijze de kluwen die Midden-Oosten heet. Het blijft daarmee wel een boek over het grotere schaakspel in de regio. Niettemin heeft Roelants veel oog voor de gevolgen daarvan voor de gewone bevolking: loslopende rebellen in Syrië (die weer worden ingehuurd door Turkije en ingezet tegen de Koerden), vluchtelingen in Libanon en Jordanië (die daar al jaren zitten en een bron vormen van toekomstige onrust) en Jemen met de grootste hongersnood ter wereld.

Hoewel Roelants een indrukwekkend groot aantal onderwerpen aansnijdt, blijven sommige onderbelicht. Economische kwesties – denk aan het touwtrekken om de pijpleidingen van olie- en gasvelden naar Europa – komen nauwelijks aan de orde, helaas. Grotere thematische onderwerpen als democratie, radicalisering en islam, worden door Roelants hier en daar voorzichtig voorzien van commentaar, maar blijven verder onaangeroerd. Een uitzondering maakt zij voor het onderwerp vrouwen, waar zij een heel hoofdstuk aan wijdt, dat in de opzet van het boek echter wat apart staat.

Het boek is niettemin een aanrader voor iedereen die inzicht wil krijgen in de huidige ontwikkelingen in het Midden-Oosten. De persoonlijke en licht ironische stijl maakt het lezen alleen maar prettig, zonder dat daarmee afbreuk wordt gedaan aan de journalistieke degelijkheid. De grote kracht van het boek is zijn actualiteit, maar het risico is natuurlijk wel dat die over korte tijd alweer achterhaald kan zijn.