Drie theelepels bakpoeder tegen traangas

Chemie Traangas – dat helemaal geen gas is – is slechter voor de gezondheid dan lang werd aangenomen. Met huis-tuin-en-keukenmiddelen is er wel wat aan te doen.

Tijdens een protest in Hong Kong op 31 augustus probeert een demonstrant zich te beschermen tegen traangas.
Tijdens een protest in Hong Kong op 31 augustus probeert een demonstrant zich te beschermen tegen traangas. Foto Danish Siddiqui/Reuters

Hè? Wat doet die demonstrant in Hongkong nou? Hij draagt een gele bouwhelm en een gasmasker. Met zijn gehandschoende linkerhand pakt hij een rokende traangascapsule van straat en stopt hem in een zwart flesje, waarschijnlijk van metaal. Hij schudt een paar keer, draait de dop van de fles en keert de fles om. Er drijft een donkere drab uit. Weg rook. Wat is hier gebeurd?

Het tafereel was te zien op een filmpje dat vorige week intensief werd gedeeld op sociale media, een reden om eens dieper in de traangassen te duiken.

Wat zijn traangassen?

Onder invloed van tijd, hitte en vocht valt het traangas CS na verloop van tijd uit elkaar en ontstaan onder meer cyanide, zoutzuur en fosgeen, allemaal toxisch.”

De eerste ontdekking is dat traangassen geen gassen zijn. Bij kamertemperatuur verkeren ze in vaste vorm. Ze worden verkocht als fijn, witachtig poeder. Zo zitten ze ook in de bussen of granaten waarmee ze worden verspreid. De witte wolken die daaruit komen zijn poederwolken, zegt chemicus Mónica Cristina Kräuter Romano, die vorig jaar aan de Universidad Simón Bolivar in Venezuela promoveerde op het gebruik van traangas in haar land.

Binnen een minuut na contact met ogen, neus, mond of huid zorgen traangassen voor een tijdelijke, heftige irritatie en pijn. Daarom worden ze tot de harrassing agents gerekend.

De deeltjes in het poeder zijn heel klein, zegt Krauter. „Kleiner dan 60 micron.” Een micron (een micrometer) is een duizendste millimeter. „Daarom kun je je er zo moeilijk tegen beschermen. Ze dringen makkelijk door of langs een doek om het gezicht”, zegt Krauter, die zelf aan „honderden” demonstraties heeft meegedaan. In eerste instantie protesterend tegen de schending van mensenrechten door de regeringen van Chávez en Maduro. Later ook voor haar onderzoek, om door de politie gebruikte traangascapsules te verzamelen. Ze is inmiddels verhuisd naar Spanje, onder andere omdat ze „bedreigende telefoontjes” kreeg vanuit de regering.

De eerste traangassen werden tijdens de Eerste Wereldoorlog ontwikkeld en ingezet om, via heftige irritatie en pijn aan ogen, neus, mond en huid, de tegenstander tijdelijk uit te schakelen. Na die oorlog groeide het traangas CN (chlooracetofenon) snel uit tot het meest populaire bij leger en politie. Maar zijn rol werd snel kleiner toen in 1959 een effectiever, stabieler, maar minder schadelijk traangas beschikbaar kwam, met de naam CS (ortho-chloorbenzylideenmalononitril). Het is tot op heden het meest gebruikte traangas. De laatste jaren is pepperspray (afgekort OC, oleoresin capsicum) sterk in opkomst. Dat is een extract uit chilipeper.

Traangassen zijn van zichzelf al schadelijk voor de gezondheid, maar volgens Kräuter Romano worden ze nog gevaarlijker als ze worden ingezet na het verstrijken van hun houdbaarheidsdatum. Het traangas CS bijvoorbeeld kan afbreken, waarbij onder meer het dodelijke cyanide ontstaat. De Venezolaanse politie, zegt ze, gebruikt veelvuldig zulke verlopen capsules.

Wat zeggen de regels?

Traangasbommen zijn chemische wapens die in principe niet dodelijk zouden moeten zijn, maar mensen zijn gestorven door onjuist en disproportioneel gebruik

Het internationale Verdrag chemische wapens, sinds 1997 van kracht, verbiedt het gebruik van traangassen in oorlogen. Maar als zogeheten riot control agent – middel om opstanden te beheersen – is het toegestaan. Elk land heeft daarbij zijn eigen regels, zegt Otto Adang, verbonden aan de Politieacademie en bijzonder hoogleraar veiligheid en collectief gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen. „In het Verenigd Koninkrijk zet de politie geen traangas in, in Frankrijk doet ze dat wel, alsof het water is.” Nadeel van traangas, zegt hij, is dat het niet differentieert. „Je wil alleen de relschoppers isoleren, maar traangas is niet selectief.”

Leidend in het gebruik van traangas zijn de richtlijnen die de VN in 1990 hebben opgesteld voor het gebruik van geweld en vuurwapens. Volgens die richtlijnen, zegt mensenrechtenspecialist Gerbrig Klos van Amnesty International, mag traangas alleen gebruikt worden om relschoppers uiteen te drijven. Maar vaak wordt traangas al ingezet bij demonstraties die overwegend vreedzaam zijn, waarbij slechts een enkeling vernielingen pleegt. Onrechtmatig, zegt Klos. Dat geldt ook voor het gebruik in een afgesloten ruimte – stadion, metro, theater, woning. Toch gaat de politie daartoe soms over, in stadions bijvoorbeeld in Zimbabwe (2000) en Egypte (2015). Tientallen doden waren het gevolg. Klos: „Er breekt paniek uit, mensen willen weg, lopen over elkaar, en trappen elkaar dood.” Het lastige is dat het om richtlijnen gaat, niet om geboden. Sancties zijn er niet.

Er zijn oproepen om het gebruik van traangassen volledig te verbieden, maar dat vinden Klos en Adang te ver gaan. „Als laatste redmiddel kan het zijn nut hebben”, zegt Adang. Klos: „De politie zou eerst en vooral op de-escalatie moeten zijn gericht. Traangas lokt het tegenovergestelde uit.”

Effecten op de gezondheid

Blootstelling kan gevaarlijk zijn als iemand geen bescherming heeft, zeker in een afgesloten ruimte, of als iemand al een gezondheidsprobleem heeft

Twee overzichtsartikelen, de een uit 2015 en de ander uit 2016, komen tot dezelfde conclusie. Het werkingsmechanisme van traangassen is niet volledig bekend. Er is „minimaal onderzoek” naar effecten op het afweersysteem, op weefsels, het hormoonstelsel. Wel zijn er aanwijzingen dat traangassen allerlei moleculen kunnen veranderen en stilleggen, zoals enzymen, eiwitten en nucleïnezuren (DNA). Vast staat dat traangassen koppelen aan pijnreceptoren op zenuwcellen, en een cascade aan reacties in gang zetten. Hevig tranen en irritatie van de ogen. Jeuken, prikken, roodheid van de huid, soms met blaarvorming en allergische reacties. Hoesten, benauwdheid, pijn op de borst.

Lange tijd is het idee geweest dat traangassen betrekkelijk veilig waren. De kans op langdurige effecten zou beperkt zijn. Maar het Amerikaanse leger kwam zes jaar geleden tot de ontdekking dat traangassen meer klachten opleveren dan gedacht. Jonge, gezonde soldaten die tijdens hun training een oefening doorliepen waarbij ze werden blootgesteld aan traangas, meldden zich opvallend vaak in het ziekenhuis met longklachten. Na onderzoek, onder bijna 7.000 soldaten, bleek een verband met de blootstelling aan traangas. Meteen werd die verminderd.

Er zijn meldingen dat traangas heeft geleid tot longoedeem, apneu, oogbloedingen, wekenlang aanhoudende hoge bloeddruk, chronische longonsteking. En ook sterfte. In Egypte overleden vier jaar geleden 37 gevangenen door verstikking, nadat politiemannen traangas in de bus hadden geschoten die hen vervoerde. Emeritus hoogleraar Hay kent dat incident niet, maar hij maakt zich zorgen over het gebruik van traangas in gesloten, slecht geventileerde ruimtes. Metro’s, woningen, gevangenissen. De geschatte dodelijke dosis voor CS is 25.000 tot 50.000 mg/m3. Bij normaal gebruik van traangas, kortdurend en buiten, kom je maar tot een fractie daarvan, zegt Hay. Maar in gesloten ruimtes kan dat snel oplopen. „En als mensen niet weg kunnen, leidt het tot paniek, gaan mensen elkaar onder de voet lopen, en kunnen ze dood getrapt worden.” Wat hem ook zorgen baart, is dat traangassen de laatste tien, twintig jaar vaker langdurig en grootschalig worden ingezet. De lijst van landen waar dat is gebeurd, is lang: Hongkong, Frankrijk (tegen de gele hesjes), Oekraïne, Venezuela, Spanje, Bahrein, Chili, Israel, Venezuela. En aan welke concentraties worden mensen dan blootgesteld? Bovendien kunnen zich tussen demonstranten kwetsbare individuen bevinden: ouderen, kinderen, zwangeren, mensen met een longaandoening. Teleurstellend genoeg, zegt Hay, is er over de lange termijn gevolgen voor de gezondheid weinig bekend. „Het ontbreekt aan epidemiologisch onderzoek.”

Tear Bombs and How to Protect Yourself by lucasbrouwers on Scribd

Wel is duidelijk dat een (onbekend) deel van de ernstige verwondingen ontstaat doordat traangas als projectiel wordt afgevuurd, en dan mensen raakt, of vlakbij tot ontploffing komt – ook weer zo’n ontdekking. „Ik heb er littekens van, op mijn borst en mijn rechterarm”, zegt chemicus Kräuter Romano. Ook hoofdwonden, tweedegraadsverbrandingen, blindheid, en sterfgevallen zijn gemeld. Verder zijn er vermoedens dat de andere chemicaliën in traangasbussen gevaarlijk zijn. Ook dat is weinig onderzocht.

Hoe vermijd je contact?

Het is zeer effectief om een oplossing van natriumbicarbonaat op het gezicht te sprayen, in de keel en op de huid. Gebruik geen azijn, tandpasta of mentholcrème

Tegen traangas bestaat geen antigif. Bescherming moet op een andere manier gebeuren. In Hongkong zijn demonstranten vindingrijk, zo blijkt uit een zoektocht op Google. Je ziet ze in groepjes van twee of drie naar een rokende capsule snellen en er een verkeerspion overheen zetten. Daarna giet een van hen water in de opening bovenaan de pion. Klaar. Volgende.

Twitter avatar JoshuaPotash Joshua Potash 🆘 I and others saw this and sent it out saying this badass protester used liquid nitrogen to disable the canister of tear gas. That information is incorrect, it is apparently just mud, which is good news because that’s a whole lot easier to come by. https://t.co/a0cj8VX1fq

En er is dat filmpje van een demonstrant die een rokende capsule in een fles stopt en schudt. Wat zat er in die fles dat het traangas neutraliseerde? Op Twitter wordt van alles geopperd: azijn, vloeibare stikstof, modder. „Vloeibare stikstof zou kunnen”, zegt Alistair Hay, emeritus hoogleraar milieutoxicologie aan de Universiteit van Leeds. Het traangaspoeder wordt uit de capsule geperst via een snelle verbrandingsreactie (van andere chemicaliën) waarbij veel warmte vrijkomt. „Alles wat dat thermische proces stopt, remt de verneveling van het poeder.”

Waarschijnlijk was het niet azijn dat in die fles zat, zegt Kräuter Romano, die nu dagelijks Hongkongse demonstranten informeert over traangas. „CS is een zure stof, azijn ook. CS neutraliseer je juist met een basische stof.” In een Spaanstalig document dat ze in 2014 op internet zette, beveelt ze onder meer aan een schone doek over neus en mond te doen, of een artsenmasker, en die te bevochtigen met een oplossing van natriumbicarbonaat (hoofdingrediënt van bakpoeder). „3 theelepels op een glas water”. Bevochtigen kan ook met opgeloste maagzuurremmers, zoals Maalox.

Omdat traangascapsules vaak met een geweer worden afgeschoten, als een projectiel, zie je ook demonstranten met paraplu’s, of met helmen op.

Verdere adviezen: ga uit de windrichting van een rokende granaat staan. Werp jezelf niet op de grond – het poeder slaat juist neer. Mensen die door aanraking met traangas zijn neergevallen, en wellicht bewusteloos zijn, moeten zo snel mogelijk opgetild en weggevoerd worden. Medisch personeel opereert bij voorkeur vanuit hoger gelegen terrein.

Is iemand geraakt door traangas, en in veiligheid gebracht, dan moeten kleren, schoenen, heel voorzichtig worden uitgetrokken, en in een plastic zak gestopt. Er kan nog traangaspoeder op zitten, dat verwaait makkelijk, en kan anderen raken. Besmette lichaamsdelen moeten uitgebreid gespoeld met water (liefst onder een lopende kraan), of een zoutoplossing, 15 tot 20 minuten lang.