De NSA heeft de grondwet gehackt, vindt Snowden

Klokkenluider In zijn memoires legt Edward Snowden uit wat hem ertoe bracht om de afluisterprogramma’s van de NSA te onthullen.

Edward Snowden spreekt via een internetverbinding de bezoekers toe op het Roskilde Festival in Denemarken in 2016.
Edward Snowden spreekt via een internetverbinding de bezoekers toe op het Roskilde Festival in Denemarken in 2016. Foto Mathia Loevgreen Bojesen/EPA

De favoriete feestdag van Edward Snowden is 17 september, zo vertelt hij in zijn vrijdag verschenen memoires. Op die dag vieren de Verenigde Staten dat de afgevaardigden van de Grondwetgevende vergadering in 1787 de constitutie ratificeerden. De CIA en andere inlichtingendiensten gaan er wat zuinig mee om. Er verschijnt een nietszeggend berichtje op intranet. In de kantine staat een tafeltje met wat gratis exemplaren van de Grondwet. Dat is exemplarisch voor hoe oneerbiedig de geheime dienst met de nalatenschap van de Founding Fathers omspringt, aldus de auteur.

Snowden (1983) is ’s werelds meest bekende IT-specialist. Als systeembeheerder van de Amerikaanse geheime dienst NSA onthulde hij in juni 2013 de programma’s waarmee de Amerikaanse inlichtingendienst op grote schaal het telefoon- en webverkeer van burgers overal ter wereld kon onderscheppen.

Nieuwe, grote onthullingen kent het boek Permanent record niet. Het beeld dat de buitenwereld van Snowden kreeg – nerdy, idealistisch, vindingrijk – verandert na lezing ook niet echt. De memoires geven vooral goed inzicht in de desillusies die de nog jonge IT’er teisterden, en de dilemma’s van een klokkenluider-in-wording. En bovendien: Snowden mag zijn onthulling dan met verbanning naar een tweekamerflat in Moskou hebben moeten bekopen, het boek eindigt opvallend positief.

Snowdens verwijzing naar 17 september (Constitution Day and Citizenships Day) als belangrijke feestdag heeft te maken met de eerste van de vier grote desillusies die hem naar zijn onthulling dreven. De eerste gold de Amerikaanse trias politica. Sinds 9/11, de dag van de grote aanslagen in 2001, sloeg die uit het lood, vindt hij. Verteerd door schuldgevoel zetten de geheime diensten alles op alles om een nieuw ‘9/11’ te voorkomen. Daarbij was – bijna – alles geoorloofd, met dank aan de vrijwel onbeperkte mogelijkheden van de nieuwe technologie. Via juridische acrobatiek werd privacywetgeving omzeild. President Bush vond het prachtig. Barack Obama, tot Snowdens grote teleurstelling, ook. Het Congres boog mee. Het Hooggerechtshof gaf zijn goedkeuring. „Ze had de grondwet gehackt”, schrijft Snowden over de geheime dienst.

Lees ook: Onthoud deze zes lessen van Edward Snowden

Hij kwam uit een ‘law abiding’ familie: vader bij de kustwacht, moeder bij de NSA. Zelf ging hij aanvankelijk in militaire dienst. Daar fantaseerde Snowden wat hij met Osama Bin Laden zou doen als hij de terrorist zou pakken.

Zijn tweede desillusie gold internet. Hij zat er avondenlang op te prutsen, met slechte schoolcijfers als resultaat. Het wereldwijde web verbond iedereen en gaf ongekende mogelijkheden tot individuele expressie, filosofeerde hij. Achteraf bezien kwam de klad erin toen het voor internetgebruikers best tijdrovend bleek een eigen weblog of webpagina te onderhouden. Facebook bleek zoveel gemakkelijker, en bereikte zoveel meer mensen. Maar juist via deze en andere platforms konden geheime diensten de burger effectief besluipen.

Epilepsie

Snowdens derde teleurstelling betrof zijn lichaam. Als twintiger kreeg hij epilepsie. Hij raakte even uit de running en kreeg daarna een tamelijk suf baantje op Hawaii. Dat nadeel bleek overigens ook een voordeel te hebben. Doordat hij zich verveelde en als programmabeheerder onopvallend in allerlei systemen kon rondneuzen, kwam Snowden het hyper-geheim ‘mass surveillance’ programma op het spoor.

Zijn vierde en laatste desillusie betrof de pers. Regelmatig laat Snowden zijn minachting blijken voor media die na 9/11 uit de hand van de macht aten. Ze letten niet op en publiceerden berichten uit anonieme bronnen die de diensten goed uitkwamen. Toch had Snowden de media nodig nadat hij had besloten naar buiten te treden. Daarvoor nam hij eerst mensen in de arm die hij zonder meer vertrouwde. Geen journalisten, maar documentairemaakster Laura Poitras, en advocaat Glenn Greenwald. Zij werden zijn contactpersonen richting Guardian en Washington Post, die de eerste verhalen over de NSA publiceerden.

Snowden betoont zich positief over wat zijn onthullingen teweegbrachten. Er kwam nieuwe wetgeving die de NSA aan banden legde. Pers en Congres gingen beter opletten. Bedrijven als Apple investeerden enorm in versleuteling. Zelf hielp Snowden vanuit Moskou mee het bel- en berichtenkanaal Signal ontwikkelen. „Internet is momenteel zonder meer veiliger dan in 2013”, concludeert hij.