De Gouden Eeuw: musea vragen zich af hoe gek die aanduiding is

Is de Gouden Eeuw als term nog geschikt om in een museum te gebruiken? Nee, vindt het Amsterdam Museum. De ‘17de eeuw’ is geschikter. Andere musea, maar ook politici zijn het er niet mee eens.

Verhuizing in 2014 van de monumentale groepsportretten naar hun nieuwe expositieruimte in Hermitage, Amsterdam.
Verhuizing in 2014 van de monumentale groepsportretten naar hun nieuwe expositieruimte in Hermitage, Amsterdam. Foto ANP ROBIN VAN LONKHUIJSEN

Zwarte Pieten-discussie op museumniveau, staatnamenbordjesverwijderaars, de eeuw van de domheid & censuur: het waren enkele vergelijkingen die vrijdag de revue passeerden nadat het Amsterdam Museum te kennen had gegeven dat de term ‘Gouden Eeuw’ in het museum vervangen zou worden door ‘17de eeuw’. Vanaf nu heet de permanente tentoonstelling ‘Hollanders van de Gouden Eeuw’ ‘Groepsportretten van de 17de eeuw’.

Judikje Kiers, directeur van het Amsterdam Museum, lichtte het besluit toe op de site van het museum en in een opiniestuk in de Volkskrant: „In de westerse geschiedschrijving neemt de ‘Gouden Eeuw’ een belangrijke plek in die sterk gekoppeld is aan nationale trots, maar positieve associaties met de term zoals voorspoed, vrede, weelde en onschuld dekken de lading van de historische werkelijkheid in deze periode niet.”

De aanpassing past in een trend; meer musea speelden al eerder in op de discussie omtrent inclusiviteit. Het Rijksmuseum in Amsterdam veranderde in 2015 bij voorbeeld naambordjes waarop woorden als ‘Hottentot’ werden gebruikt. En de Rotterdamse kunstinstelling Witte de With overweegt sinds twee jaar een nieuwe naam, die „niet klinkt als ‘witter dan wit’.”

Bij elke aanpassing zijn standaard de nodige kritische geluiden te horen. Zelfs premier Mark Rutte (VVD) roerde zich in de discussie. „Wat een onzin. Ik heb daar helemaal niets mee”, zei hij vrijdag op zijn wekelijkse persconferentie na afloop van de ministerraad. Hij wees erop dat de Gouden Eeuw heel veel goeds heeft voorgebracht. En ook zijn er dingen niet goed gegaan, voegde hij hieraan toe. „Laten we ons richten op een nieuwe Gouden Eeuw”, aldus Rutte. Cultuur-minister Ingrid van Engelshoven (D66) liet zich in soortgelijke zin uit. „Het is goed om alle kanten van de Nederlandse geschiedenis te belichten, maar de geschiedenis kan niet worden herschreven”, aldus Van Engelshoven in een door persbureau ANP opgetekende reactie op het besluit van het Amsterdam Museum.

De groepsportretten van de 17de eeuw in de Hermitage. Foto

Dat er veel reacties zouden komen, had het museum wel verwacht. „Er wordt gesteld dat we de geschiedenis ontkennen en herschrijven. Maar we herschrijven helemaal niets, we bieden alleen meer ruimte. Wat ons betreft deugt de term ‘Gouden Eeuw’ gewoon niet en kiezen we voor een neutralere term”, aldus Kim Koopman van de pr-afdeling van het Amsterdam Museum.

Behalve veel negatieve reacties, die vooral op social media ruimschoots te vinden zijn, komen er volgens Koopman ook veel positieve reacties. „Mensen bedanken ons per mail, of ze vragen: waarom nu pas? Er is ook begrip voor de keuze wanneer je uitlegt dat de term voor mensen kwetsend kan zijn.”

Het Rijksmuseum Amsterdam en Museum De Lakenhal in Leiden nemen de aanpassing niet over. Meta Knol, directeur van de Lakenhal, benadrukt dat de aanduiding Gouden Eeuw voor het museum gekoppeld is aan het kunsthistorische begrip. „Conrad Busken Huet heeft de term in Het Land van Rembrandt (1884) gemunt. In ons museum gebruiken we term niet als tijdsaanduiding. Als je het over bijvoorbeeld de Leidse textielgeschiedenis hebt, dan spreek je niet van de Gouden Eeuw. Maar je gebruikt die term wel als het om de schilders gaat.Wij hanteren dus verschillende perspectieven op het begrip.”

Ruud Gullit als Jacob Rühle. Voor de expositie Hollandse meesters her-zien (te zien vanaf 30 september) liet het Amsterdam Museum Nederlanders van kleur fotograferen die poseren als een historisch persoon van kleur uit de 17-de eeuw. Foto Humberto Tan

Ook Taco Dibbits, directeur van het Rijksmuseum, denkt er niet over iets te veranderen aan de tentoonstellingsnaam Rembrandt & De Gouden Eeuw of de theatervoorstelling Jij & de Gouden Eeuw. „Natuurlijk is daarover intern discussie gevoerd”, legt hij uit, „maar er is consensus dat de ‘neutrale term’ 17de eeuw niet de lading dekt van die periode. Die eeuw is in te veel opzichten daarvoor te uitzonderlijk geweest, maar we gaan daarbij niet voorbij aan de schaduwzijde ervan. Volgend jaar openen we bijvoorbeeld een tentoonstelling over slavernij.”

Dat het Rijksmuseum in 2015 wel de aanduidingen in de teksten bij kunstwerken aanpaste, vindt Dibbets onvergelijkbaar. „Daar ging het om individuen, het benoemen van mensen. Dat is iets anders dan dat je een periode een naam geeft. Waar wij aan hechten, is dat we een breder perspectief geven.”

Typhoon als Elieser.Te zien op de expositie Hollandse meesters her-zien Foto Humberto Tan

Een bredere kijk op de Gouden Eeuw, die niet zo ‘goud’ was als soms nog steeds wordt gedacht, is geen nieuw fenomeen. Zelfs Johan Huizinga bekritiseerde de term Gouden Eeuw al in zijn boek Nederland’s beschaving in de zeventiende eeuw (1941), waarin hij schreef „dat de term niet deugde omdat deze teveel gekoppeld werd aan Ovidius’ idee van een „mythologisch luilekkerland als het ging om de Aurea Aetas”. Volgens Huizinga was de Gouden Eeuw er meer een van „hout en staal, pik en teer, verf en inkt, durf en vroomheid, geest en fantasie.”

Historicus en VOC-expert Roelof van Gelder: „De kanttekeningen bij de term getuigen niet van revolutionair inzicht, bedenkingen waren er al in de jaren zestig. Toen kwam nota bene het Amsterdam Museum zelf met een tentoonstelling onder de titel Arm in de Gouden Eeuw. Sindsdien heeft het museum altijd al aandacht gevestigd op de ouderen, armen, wezen en prostitutie in die tijd. Eind jaren zeventig kwam A. Th van Deursen met een geschiedenis van de Gouden Eeuw onder de toen veelzeggende titel Het kopergeld van de Gouden Eeuw.”

De tentoonstelling Arm in de Gouden Eeuw werd in 1965 breed opgepikt en vanwege succes verlengd. En de kranten en discussies in die tijd? Die waren positief over de nieuwe blik van het Amsterdam Museum.