Een pleidooi voor ontploeteren, zodat het leven net iets beter past

Welzijn De mens jakkert wat af, en dat is uiteindelijk ook een kwestie van keuzes maken, ondervond Annemiek Leclaire. Een pleidooi voor ontploeteren.

Illustratie Jet Peters

Kinderen wegbrengen, je naar je werk haasten, vergadering, nog een vergadering, snel wat eten achter je bureau, vergadering nummer drie, naar huis racen, onderweg boodschappen doen, kinderen ophalen, geen tijd voor een praatje met wie dan ook, koken, helpen met huiswerk, naar de sportschool racen, kinderen naar bed, en dan weer verder werken. Tegenwoordig kun je alleen ’s avonds en in het weekend nog geconcentreerd werken.

Het werk is al jaren te druk en te veel, je vindt het eigenlijk ook niet echt leuk meer, maar het betaalt de rekeningen en de status die erbij hoort vind je ook belangrijk.

Je opent de koelkast: waar is de wijn! Ach nee, doordeweeks drink je niet meer.

Hè gadverdamme.

Die vakantie ben je allang vergeten.

Het lijkt heldhaftig, alle ballen in de lucht houden, maar het is ook gevaarlijk. Er hoeft maar iets bovenop te komen, een ziek familielid, een reorganisatie, en het hele kaartenhuis stort in. Iedereen heeft dagen, weken, maanden dat het leven te veel tegelijk vraagt. Dan kunnen een straf tempo, een strakke planning en een flinke dosis doorzettingsvermogen helpen om het hele pakket te blijven dragen. Ik heb een ‘gereedschapskistje’ voor dit soort periodes. Denk aan fysieke beweging, eilanden van tijd creëren, en een vorm van stressmeditatie. Al die maatregelen, zo weet ik uit ervaring, zijn effectief om turbulente periodes door te komen zonder overspannen te raken.

Maar eigenlijk zou dat gejakker tot de uitzonderingen moeten behoren. Zou het niet mooier zijn om het leven zo te verleggen dat het nét iets beter past, en dan liefst vóór een burn-out het afdwingt?

„Denk niet dat er geen alternatieve manieren van leven zijn”, zegt filosoof Kris Pint die ik sprak voor mijn boek Minder moeten, meer leven. „Er zijn altijd andere scenario’s mogelijk voor andere manieren van zijn, van leven, van samenleven. Probeer een authentieke keus te maken.”

Omdat ik zelf genoeg had van het gejaagde gevoel, besloot ik eind 2017 te gaan ‘ontploeteren’. Ik schreef als journalist al twintig jaar over ‘sukkels die het te druk hadden’, onder meer voor NRC, maar zelf was ik een wandelende to do-lijst geworden. Ik sliep slecht, rende achter alles aan, en voelde me aan alle kanten tekortschieten. Ondertussen liep het echte leven als water door mijn handen. Was dat een waardige manier om met mijn eigen vrijheid om te gaan?

Anderhalf jaar sprak ik voor Vrij Nederland psychiaters, economen, filosofen en arbeidspsychologen over de fundamenten van de ‘burn-outmaatschappij’, en paste de inzichten toe op mijn eigen leven. Het leerde me dat écht ontploeteren scherpe keuzes vraagt. Soms moet je uit een stramien durven stappen, en een nieuwe weg inslaan. Nieuwe scenario’s proberen. Maak die scenario’s alleen niet te utopisch, waarschuwt filosoof Pint, want dan worden ze onmogelijk om concreet mee aan de slag te gaan, waardoor alles uiteindelijk noodgedwongen bij het oude blijft. „Het gaat om de vertaalslag, het verzoenen met een concrete levenssituatie, concrete taken, concrete engagementen.”

Authentieker leven

Mijn eigen leven veranderde door die zoektocht radicaler dan ik voor mogelijk had gehouden. Dat had deels te maken met mijn keuzes. Zo beperkte ik het aantal opdrachtgevers tot drie, en mijn thema’s tot twee. Ik leerde ‘nee’ zeggen, ook op allerlei leuke dingen die me maar weinig brachten. Zo gaat het culturele stadsleven tegenwoordig grotendeels aan mij voorbij. Mijn relatie strandde na twintig jaar, mede vanwege mijn verlangen naar een meer solitair leven, en een eigen huis.

Zo’n zoektocht naar een authentieker leven past in wat tegenwoordig de ‘betekenis’- of ‘transformatie’-economie wordt genoemd, waarin mensen vanuit de ideologie van ‘groei’ blijven zoeken naar de toegevoegde waarde van een relatie en een baan . Ik realiseer me dat zo’n houding niet onproblematisch is. Zo kun je beweren dat de radicale individualiteit van mensen zoals ik arbeidsorganisaties en samenlevingsverbanden erodeert. En je kunt ook zeggen: zo’n pleidooi als dat van jou legt de verantwoordelijkheid voor de oplossing bij het individu, terwijl diens toenemende overbelasting de schuld is van het neoliberale systeem. Allemaal waar. Maar wat is het alternatief, wachten op je zilveren werkjubileum, en een gouden bruiloft? Andersom is die loyaliteit allang verdwenen. Dus totdat Gods paradijs op aarde is neergedaald, doe ik zelf vast iets om plezieriger en gezonder te leven.

Mensen veranderen, dat wat ze ooit een droombaan vonden, is het nu niet meer. Een harmonieus huwelijk kan zo moeizaam zijn geworden dat het hele gezin er onder zucht. ‘Wendbaarheid’, het modewoord op de werkvloer (‘agility’) geldt ook voor het moderne leven. Dat brengt onzekerheid mee, instabiliteit, maar ook: de kans om steeds opnieuw een keus te kunnen maken voor wat in deze fase van het leven het best past. Zelf heb ik ooit ontslag genomen als redacteur bij een opinietijdschrift om drie jaar voor mijn jonge kinderen te zorgen. Het was een beslissing die gefaciliteerd werd door mijn spaargeld en het inkomen van mijn partner. Niet iedereen heeft natuurlijk zo’n riante uitgangspositie, maar soms is er financieel meer mogelijk dan je denkt, zolang je bereid bent keuzes te maken. De rust en de ruimte die het gaf, de harmonie in huis, het was een van de beste beslissingen van mijn leven. En ook nu vroeg het leven weer om zo’n afslag.

Illustratie Jet Peters

Durf met het leven mee te veranderen. En durf ook eens te onderzoeken waar dat ‘ja maar…’ vandaan komt. Hoogleraar politieke filosofie Govert Buijs zei onlangs in NRC: „Laat je niet gek maken, en blijf bijleren. Bij het schaarstedenken van de homo economicus hoort ook de angst dat er niet genoeg banen zijn. Maar een van de opvallendste dingen die ik in mijn onderzoek ontdek: er ontstaan altijd weer nieuwe kansen.” Waar zo’n andere route mee begint, is bepalen wat je definitie van succes is en wat van vooruitgang. Voor mij betekent ‘succes’ kunnen blijven bijleren, en de veerkracht hebben om de onvermijdelijke tegenslagen me niet te gronde te laten richten. ‘Vooruitgang’ is voor mij geen tweede huisje in Frankrijk, maar de ontwikkeling van vaardigheden, inzichten en relaties.

Echte rijkdom

Als je je waarden niet kent, kijk je al snel naar de toename van materie en bezit om groei aan af te meten, maar misschien zit echte rijkdom in iets anders. Er zijn meerdere vormen van vermogen: het idee dat je werk ertoe doet, samenwerken met mensen die je aardig vindt, geen tijdsdruk voelen, je niet steeds schuldig voelen ten opzichte van alles en iedereen, de vrijheid om de dag in te delen zoals je wilt, de mogelijkheid om op de fiets naar je werk te kunnen; het zijn allemaal factoren die kunnen opwegen tegen bezit, zekerheid en prestige.

Lees ook: Stop met streven naar geluk

In zijn boek Nooit meer te druk geeft psycholoog Tony Crabbe een eenvoudige oefening om die waarden op het spoor te komen. Hij stelt voor om drie belangrijke gebeurtenissen in het leven voor de geest te halen, en die dan te lijf te gaan met vijf keer ‘waarom?’ Als ik mijn keuze van destijds om fulltime thuis te blijven op die manier bevraag, ontstaat het volgende rijtje: 1. Omdat ik tijd, rust en ruimte wilde. 2: Om me zonder veel andere verplichtingen op mijn kinderen te kunnen richten. 3: Omdat ik het belangrijk vind me te verdiepen in wat het leven op dit moment van me vraagt. Ik wilde onderzoeken wat ouderschap praktisch, fysiologisch, psychologisch, filosofisch en sociologisch betekent. 4: Leren wat de wetmatigheden in de levensloop zijn, en hoe je je daar als individu, als collectief en als maatschappij toe verhoudt, interesseert me al sinds ik een kind was. 5: Misschien dat het tot iets meer praktische wijsheid leidt. En wie weet geeft een dergelijk zelfonderzoek juist een hernieuwd commitment aan het leven dat je al leidt. Hopelijk voelt het dan meer als een keus, en minder als juk.

De wendbaarheid om te kunnen bijsturen wordt in mijn boek ‘ruimtekapitaal’ genoemd; het vermogen om steeds opnieuw de keuze te kunnen maken voor wat op dit moment het allerbelangrijkst is. Dat kan een droomproject zijn, een kans in het buitenland, maar ook de zorg voor een kind of een zieke partner. Misschien betekent het een halve dag minder werken, misschien een andere baan bij een bedrijf dichter bij huis. Misschien betekent het verhuizen naar een goedkopere stad, een nieuwe opleiding volgen, een tijdje alleen of met je gezin op reis.

Vrijheidsgeld

Een dergelijke wendbaarheid vergt geld. Lage vaste lasten helpen; ‘vrijheidsgeld’ sparen om te voorkomen dat financiën een belemmering zijn om een keuze te maken ook. Maar het vraagt ook de moed om zekerheden op te schorten, iets van status in te leveren, en om mensen te verliezen.

Want maak niet de fout te denken dat een ander scenario je van pijn verlost. Moeitelozer leven betekent niet knallen en genieten. Iedere keus, verbintenis of baan brengt nu eenmaal ongemak en gedoe mee, het gaat erom welke pijn je bereid bent te accepteren. Zoals filosoof Awee Prins eens opmerkte: „Geluk is een toegift in een toegewijd bestaan.”

Bij mij is de gejaagdheid weg, stress voel ik nauwelijks.

Lees ook: Een spaarpot fuck-you-money voor een gelukkig leven

Toen mijn nieuwe geliefde een klein jaar na het begin van mijn zoektocht onverwachts stierf, bleken de keuzes voor een bezielder leven me tot mijn eigen verrassing ook te beschermen tegen radeloosheid. Ik heb weliswaar verdriet, maar ook zo ontzettend veel zin om op te staan ’s ochtends.

Dit stuk is deels gebaseerd op het boek Minder moeten, meer leven; hoe je ontploetert in drukke tijden van Annemiek Leclaire. Ambo|Anthos 17,99 euro