Recensie

Recensie Beeldende kunst

Vooral in schetsen vangt Tischbein het verlangen naar de natuur

Beeldende kunst De vernieuwende, achttiende-eeuwse schilder J.F.A. Tischbein werd geïnspireerd door Rousseaus advies om ongedwongen in de natuur te vertoeven, laat Rijksmuseum Twenthe zien.

J.F.A. Tischbein, uitsnede Familieportret, ca. 1795-1800, Museumslandschaft Hessen Kassel, Gemäldegalerie Alte Meister.
J.F.A. Tischbein, uitsnede Familieportret, ca. 1795-1800, Museumslandschaft Hessen Kassel, Gemäldegalerie Alte Meister.

Tot ver in de achttiende eeuw komen moeders die hun kind de borst geven in de Europese kunst niet vaak voor. In sporadische voorbeelden is de activiteit eerder een verstolen bijkomstigheid, uitzonderingen zijn de Maagd Maria en de personificatie van de deugd der caritas. Dat verandert omstreeks 1800. Een voorbeeld hiervan staat centraal in de expositie die Rijksmuseum Twenthe wijdt aan de Duitse kunstenaar Johann Friedrich August Tischbein (1750-1812).

J.F.A. Tischbein, Familieportret, ca. 1795-1800, Museumslandschaft Hessen Kassel, Gemäldegalerie Alte Meister.

Het schilderij toont een vrouw in een opengeknoopte, wijde jurk die zich toegewijd richt tot de naakte baby die zich heeft vastgezogen aan haar rechterborst. Achter het duo staat de jonge vader, even informeel gekleed en in een ontspannen pose. Met onbestemde blik richt hij zich tot de toeschouwer.

Het tafereel, in de vrije natuur, drukt huiselijke eenvoud en familiale genegenheid uit. Het sluit daarmee aan bij nieuwe ideeën uit die tijd. Zo benadrukte filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712- 1778) het belang van borstvoeding door de moeder zelf, in plaats van een min, en propageerde hij het ongedwongen vertoeven in de natuur.

Geestige pentekeningen

De tentoonstelling in Enschede presenteert Tischbein, telg uit een wijdvertakte kunstenaarsfamilie, als een vernieuwer in deze geest. Inderdaad kenmerken zijn portretten zich vaak door gemoedelijke poses en kleding met het platteland als decor. Tischbein komt eruit naar voren als een degelijke schilder die het uiterlijk van zijn opdrachtgevers in Duitsland en Nederland vaak goed wist te treffen, maar die werkte in een soms wat houterige stijl. De samenstellers hebben er goed aan gedaan ook ander werk in de presentatie op te nemen. Zo zijn er een paar geestige, vlotte pentekeningen van onder meer het leedvermaak om een man die struikelt over een laag over de straat gespannen ketting, of een elegant gezelschap dat hoeden verliest door een plotse windvlaag tijdens een parkwandeling.

J.F.A. Tischbein, olieverfschets familie Löhr, Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel.

J.F.A. Tischbein, Familieportret van de bankier Karl Eberhard Löhr, 1801-02, Museum der bildenden Künste, Leipzig.

Maar het aantrekkelijkst is een aantal kleine olieverfschetsen. Tischbeins eigen dochter had het goed gezien toen ze schreef dat zijn schilderijen moeizaam tot stand kwamen en achterbleven bij de „vrijheid en genialiteit van de schets”. Het verschil wordt duidelijk uit de vergelijking van een ruim twee meter hoog groepsportret van een bankier met zijn vrouw en dochter, met de veel kleinere voorbereidende schets. Het schilderij kent een solide piramidale compositie, met de vrouw in een comfortabele stoel, de man staand achter haar en het meisje bij haar knieën.

De snel gepenseelde schets levert een veel dynamischer en gewaagdere impressie van het tafereel, waarin de vrouw meer naar achter leunt, de dochter van achter tegen haar moeder aan hangt, en de man rechtsachter een tafel vasthoudt als om niet om te vallen.

Expressiviteit van houdingen en gezichten wint het hier van de correcte weergave van anatomie en aandacht voor het detail. In zijn schetsen sluit een vrijheid van stijl een verbond met de ongedwongenheid van de thematiek van het werk van J.F.A. Tischbein.