Wat moet Wilders anders dan politiek?

Geert Wilders Twee politicologen en zeventien anderen schreven een boek over de leider van de PVV. Wat betekent hij in Nederland en daarbuiten?

Geert Wilders in november 2004 (links) na de moord op Theo van Gogh, en deze week na het aanvragen van een debat over de rechtszaak tegen hem wegens aanzetten tot discriminatie.
Geert Wilders in november 2004 (links) na de moord op Theo van Gogh, en deze week na het aanvragen van een debat over de rechtszaak tegen hem wegens aanzetten tot discriminatie. Foto’s Inge van Mill/ANP, Koen van Weel/ANP

Het zou „een soort grafrede” kunnen zijn. Het is namelijk „zeer goed mogelijk” dat de verkiezingsnederlagen die de PVV dit jaar heeft geleden „de doodsteek” voor de partij zijn, schrijven Gerrit Voerman en Koen Vossen in de inleiding van het net verschenen boek Wilders gewogen.

Al denken de politicologen niet écht dat Geert Wilders, die sinds 2004 de Nederlandse politiek domineert, al kan worden afgeschreven. In de peilingen krabbelt de PVV weer op. De voornaamste concurrent, Forum voor Democratie, staat „bol van de interne spanningen” en kan zomaar imploderen. In dat geval zullen veel kiezers bij Wilders terugkeren, vermoeden Voerman en Vossen.

In de bundel Wilders gewogen maakt het tweetal met zeventien andere auteurs de balans op. Vijftien jaar geleden verliet Wilders de VVD om zijn eigen partij te beginnen. Welke ontwikkeling heeft de PVV sinds 2006 doorgemaakt? Wat heeft de partij betekend, nationaal en internationaal? Wie zijn de kiezers van de PVV? Welke invloed heeft Wilders gehad op het taalgebruik in de Tweede Kamer? In zestien hoofdstukken komen alle aspecten over de PVV en Wilders aan bod.

Wilders gewogen biedt een belangwekkend totaaloverzicht met heldere analyses van bekende feiten. Zo wordt uitgelegd waarom Wilders steeds radicalere voorstellen doet en hardere confrontaties met zijn tegenstanders aangaat: door de keuze geen leden toe te laten, krijgt de PVV geen subsidie (tussen 2006 en 2019 is de partij naar schatting 10 miljoen euro misgelopen) en door het gebrek aan geld moet de partij zich noodgedwongen richten op gratis publiciteit. Om aandacht te blijven trekken, moet Wilders zich steeds verder buiten de orde plaatsen.

Een belangrijke vraag is: wat heeft Wilders – behalve vijftien jaar reuring – betekend voor de Nederlandse politiek? Heeft hij, zoals vaak wordt beweerd, gezorgd voor een verruwing van het debat? Het boek schetst hoe het parlementaire taalgebruik in Nederland van oudsher gelijk stond aan beleefdheid. Wilders was niet de eerste die dat doorbrak, maar hij zou wel „een unieke plek” hebben ingenomen in het parlement. Hij is een „kind van 2002” – na de moord op Pim Fortuyn moesten de „taal en stijl van de straat” toetreden tot het parlement. Dat was Wilders wel toevertrouwd.

Lees ook: Wilders-proces verplaatst zich van rechtszaal naar Binnenhof

‘Knettergek’ en ‘kopvoddentaks’

Het boek beschrijft hoe Wilders zich een stijl heeft aangemeten waarin hij schromelijk overdrijft („een tsunami van islamisering”) en shockeert, onder meer door zijn tegenstanders te beledigen (D66-leider Alexander Pechtold was een „miezerig mannetje”, minister Ella Vogelaar „knettergek”). Hij argumenteert niet, schrijven de auteurs, maar poneert („kopvoddentaks”). Daarmee trekt hij de aandacht, bedient hij zijn achterban en slaat hij discussies dood.

Het gevolg is dat ook zijn tegenstanders zich nu van dergelijk taalgebruik bedienen. Zoals premier Mark Rutte (VVD) met zijn „pleur op!”

Het boek gaat ook over de internationale carrière van Wilders. Door felle uitspraken over islam en immigratie staat de PVV in het buitenland bekend als een klassiek voorbeeld van een radicaal-rechtse populistische partij. Maar is het terecht dat de PVV steevast in hetzelfde rijtje wordt genoemd als partijen als (het voormalige) Front National in Frankrijk, Vlaams Belang in België en Alternative für Deutschland? De PVV blijkt een voorloper te zijn geweest in de radicale afwijzing van de islam; Wilders zou op dit punt een inspiratiebron zijn geweest voor zijn zusterpartijen. Waar Wilders zich in Nederland de laatste jaren weer helemaal toelegt op het oppositievoeren, zoekt hij in Europa toenadering tot zijn geestverwanten. Vooralsnog zonder veel concrete resultaten, want bij de Europese verkiezingen verloor de PVV al haar zetels.

Toch is stoppen geen optie, zeggen Voerman en Vossen. Wilders is een „koppige solist”, zei Vossen woensdag bij de boekpresentatie, „en hij is veroordeeld tot het Binnenhof. Hij lijkt wel verslaafd. Wat moet hij ook anders? Wilders ís politiek.”