Wandelen door de voormalige ‘slums’ van Arnhem

Monumentendag Tijdens Open Monumentendag wordt dit jaar geconcentreerd op ‘plekken van plezier’. Zoals de voormalige tippelzone in Arnhem, het Spijkerkwartier.

Op deze foto, genomen in 2003, is de nu verdwenen raamprostitutie in de Spijkerstraat in Arnhem te zien.
Op deze foto, genomen in 2003, is de nu verdwenen raamprostitutie in de Spijkerstraat in Arnhem te zien. Foto Flip Franssen

De landelijke opening-voor-genodigden van Open Monumentendag 2018 was vorig jaar in Den Haag. „Deze stad van ambassades, het internationaal gerechtshof en de regeringszetel”, stond in de uitnodiging aan de plaatselijke comités die verantwoordelijk zijn voor de organisatie, „is bij uitstek de plek om het startsein te geven voor deze editie met als thema In Europa.” Vervolgens werd het thema bekendgemaakt voor Open Monumentendag 2019: Plekken van plezier.

Mariette Frieling (72) is een van de acht leden van het Arnhemse Open Monumentendagcomité, ze zat in de zaal en ze weet nog hoe er werd gegniffeld: plekken van plezier, dat was wel even wat anders dan ambassades, gerechtshoven en regeringszetels. Maar het comité ging ermee aan de slag. En vandaag, een jaar later, ligt er een programma klaar dat Arnhem zelf Monumentaal vermaak heeft genoemd: een veertigtal theaters, sportclubs en musea, maar ook kerken met daarin kooruitvoeringen zijn aanstaande zaterdag en zondag toegankelijk, daarnaast zijn er lezingen, concerten, voorstellingen, kroegentochten. Mariette Frieling: „Plezier hebben, dat is ook gewoon hoe mensen zich vermaken hè, wat ze doen in hun vrije tijd.”

Op deze foto, genomen in 2003, is de nu verdwenen raamprostitutie in de Spijkerstraat in Arnhem te zien.
Foto Flip Franssen/Hollandse Hoogte
Foto Flip Franssen

240 ramen

Maar toch, bij plekken van plezier denk je in de eerste plaats aan prostitutie. Dus hebben Mariette Frieling en Han Doornebosch met de verslaggever afgesproken bij Café Vrijdag, op de hoek van de Spijkerstraat. Want ook dát kun je dit weekend doen in Arnhem: met een gids een stadswandeling maken door het Spijkerkwartier, „begin jaren zeventig met zo’n 240 ramen na de Amsterdamse Wallen het grootste raamprostitutiegebied van Nederland”.

Architect Han Doornebosch (73) heeft het staan in de informatiemap die hij altijd bij zich heeft tijdens stadswandelingen. Niet dat hij erin hoeft te kijken: Doornebosch woont in het Spijkerkwartier sinds 1968, hij kent elke straat en elk pand. Toen hij ging studeren aan de Academie van Bouwkunst waarschuwde zijn moeder nog – „jongen, weet je wel waar je terechtkomt” – maar dat viel genoeg mee.

In die begintijd leek het bijna onschuldig, zegt hij, „het was vooral heel gezellig”. Pas later liep het uit de hand, met tippelprostituees, drugsspuiten in binnentuinen en mensenhandel door buitenlandse souteneurs – toen greep de gemeente in. Snoetje, Zwarte Nel, Haarlemse Jopie: ze moesten naar een ‘concentratiegebied’ aan de noordrand van het Spijkerkwartier. Daar herinnert nu nog één, leegstaand pand met zes geblindeerde ramen aan die tijd: de raamprostitutie verdween uit de stad.

Vijfduizend monumenten

Op Open Monumentendag – oorspronkelijk één dag, later werd het een weekend – zijn zo’n vijfduizend monumenten gratis open voor publiek. Op basis van het thema van het jaar stellen de pakweg driehonderd plaatselijke comités een eigen programma samen. Daarbij hoeft een gebouw niet per se een monument te zijn: een voor een buurt bepalend, monumentwaardig gebouw of een gebouw met een verhaal mag ook meedoen.

Op deze foto, genomen in 2003, is de nu verdwenen raamprostitutie in de Spijkerstraat in Arnhem te zien.
Foto Flip Franssen/Hollandse Hoogte
Op deze foto, genomen in 2003, is de nu verdwenen raamprostitutie in de Spijkerstraat in Arnhem te zien.
Foto Flip Franssen

Dat is ook het geval bij onze wandeling, we komen langs plekken waar het verleden pas tot leven komt als je krijgt te horen hoe het er vroeger uitzag. Vooral dáárvoor heeft Han Doornebosch zijn map bij zich, er zitten foto’s in van dertig, vijftig en zelfs honderd jaar geleden, je ziet hoe de wijk langzaam verloederde, „het werden hier de slums van Arnhem”. Een aantal erkende monumenten stamt uit de tijd vóórdat dat gebeurde: de Gemeentelijke HBS (1904-1905) met zijn bijzondere trappartij waar Escher nog leerling was, Sportfondsenbad Arnhem (1933), Dansschool Wensink (1919). Twaalf ‘Brusselse huizen’ (1877) aan de Spijkerstraat dateren uit de beginjaren van het Spijkerkwartier, in 1853 door stadsarchitect Heuvelink ontworpen als de eerste uitbreidingswijk van Arnhem. Intussen is vrijwel de hele wijk gerenoveerd, het is een creatieve hotspot geworden, ook trekken er weer jonge gezinnen naartoe.

Zoals Mariette Frieling vrijwilliger is bij het Arnhemse Open Monumentendagcomité („ik ben de oudste, er zitten in ons comité ook drie dertigers”), zo is Han Doornebosch vrijwilliger bij Gilde Stadswandeling Arnhem. Van zulke gildes zijn er verspreid over het land een stuk of vijftig, je kunt er het hele jaar door terecht voor een begeleide stadswandeling. Doornebosch verzorgt er zes, behalve ‘Spijkerkwartier’ – dit weekend een beetje aangepast vanwege Plekken van plezier – bijvoorbeeld ook ‘Jugendstil’ en ‘Wederopbouw’.

Waarom ze dit vrijwilligerswerk doen, Han Doornebosch „soms elke week, meestal om de week” een wandeling van anderhalf uur, Mariette Frieling zes vergaderingen per jaar „en verder allerlei organisatorisch werk”? Doornebosch: „Uit betrokkenheid denk ik, ik hou van deze stad en van deze wijk.” Mariette Frieling: „Ik woon in een andere wijk, daar hebben we eerder met buurtbewoners een boek over geschreven. Je wilt graag weten hoe het zit met de omgeving waar je woont – en dat vervolgens doorvertellen.”