Opinie

Stikstofreductie en duurzaam natuurherstel kunnen samengaan

Stikstofbeleid Na de ‘stikstofuitspraak’ van de Raad van State komen natuur en economie tegenover elkaar te staan. Dat is onnodig, betogen .

Foto iStock

In de laatste dertig jaar zijn we driekwart van onze vliegende insecten kwijtgeraakt. Onze studie met die conclusie was twee jaar geleden schokkend nieuws en haalde wereldwijd voorpagina’s. Marc Calon, voorman van Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO), deelde onze zorgen en verklaarde in Trouw dat het van cruciaal belang is dat de biodiversiteit in orde blijft. Zijn handreiking leidde ruim een jaar later tot de presentatie van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, om de kwaliteit van de natuur duurzaam te herstellen. Het plan werd ontwikkeld en ondertekend door een brede coalitie van natuurorganisaties: LTO, Rabobank en een reeks andere partijen.

Aan dit plan hebben verschillende organisaties met uiteenlopende belangen zeer constructief samengewerkt. Maar nu dreigen natuur en economie tegenover elkaar te worden geplaatst in de berichtgeving over de recente ‘PAS-uitspraak’. De Raad van State bepaalde dat het onrechtmatig is het Programma Aanpak Stikstof (PAS) als basis te gebruiken voor activiteiten waarbij stikstof vrijkomt. Via een ‘vergunning vooraf’ mochten ondernemers een voorschot nemen op toekomstige afname van stikstofneerslag, bijvoorbeeld door natuurherstellende maatregelen. Maar Nederland heeft zijn verplichtingen om de natuurkwaliteit te verbeteren niet ingevuld, aldus de Raad.

Duizenden nieuwe projecten staan nu on hold en de politiek zoekt naarstig naar een oplossing. Wat is een werkelijk houdbare oplossingsrichting? Wij menen dat de huidige situatie juist vraagt om een versterkt bondgenootschap tussen economie, landbouw en natuur.

Lees ook: Beleid moet terug naar de basis: nul extra stikstof

Stikstof uit landbouw, verkeer en industrie vormt zo’n grote bedreiging voor onze natuurkwaliteit dat aan verdere economische ontwikkeling nu ook juridische grenzen worden gesteld. Het PAS was een poging om verdere ontwikkelruimte alsnog mogelijk te maken, mits natuurkwaliteit in de nabije toekomst zou verbeteren. De besluiten voor uitbreiding van stallen en verhoging van de maximumsnelheid waren snel genomen, maar afdoende effectieve maatregelen voor de natuur bleven uit.

Ook het terugdringen van de stikstofuitstoot bleek de laatste tijd lastiger dan gedacht. Maatregelen werden veelal op de lange baan geschoven; we leefden kortom op de pof. Het gevolg is dat we in Nederland nog steeds een erbarmelijke natuurkwaliteit hebben, zoals op de zandgronden, waar bossen wegkwijnen onder vermesting en verzuring en waar de pootjes van jonge vogeltjes breken door kalkgebrek (NRC, 14 juni 2017). Wettelijk onrechtmatig, zo luidde het finale oordeel van onze hoogste bestuursrechter op 29 mei van dit jaar.

Nederland ‘op slot’

Veel berichten gaan sindsdien helaas uitsluitend over de economische ontwikkelingen die nu ‘op slot’ gaan. Toch kan het dubbele probleem van stikstofdepositie en herstel van onze natuur tegelijk worden aangepakt. Zo schetst minister Carola Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, ChristenUnie) in Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden (2018) een perspectief van een meer circulaire landbouw.

Met een gebiedsgerichte aanpak gericht op ruilverkaveling, bodemverbetering en gesloten kringlopen, en met nieuwe economische perspectieven voor boeren. Een landbouw waarbij de stikstof uit de mest wordt gerecycled in plaats van te vervliegen of uit te spoelen. Implementatie van deze plannen zal leiden tot een majeure reductie van de stikstofemissie.

NRC Podcast Haagse Zaken: Over het gigantische, urgente probleem voor dit kabinet: PAS

Dit sluit geheel aan bij het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, omarmd door de minister en de Tweede Kamer, met een landelijk gebied waarin een circulaire en natuurinclusieve landbouw wordt gecombineerd met een vitale en veerkrachtige natuur. Stikstofreductie en duurzaam natuurherstel gaan dan hand in hand.

Als we het hier allemaal over eens zijn, waar wachten we dan nog op? Het is een veelomvattende transitie, maar niet ingewikkelder dan de grote landinrichtingen uit de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Gezamenlijk kunnen we dit voor elkaar krijgen. Moet Nederland dan op slot totdat dit allemaal gerealiseerd is? Wij denken van niet. Niet als we deze waarschuwing aangrijpen om de transformatie naar een duurzame samenleving met grote prioriteit vorm te geven – in alle sectoren, inclusief landbouw, transport, de bouw en industrie.

Langetermijnvitaliteit

Als deze randvoorwaarde voor de langetermijnvitaliteit van de natuur werkelijk in gang wordt gezet, kun je op korte termijn ‘ontwikkelruimte’ maken via natuurcompensatie (waarbij je natuur die door een project zoals wegenaanleg wordt beschadigd elders goedmaakt met nieuwe natuur).

Commentaar: Het stikstofprobleem is niet meer weg te cijferen, kiezen moet

De PAS-uitspraak heeft ons daar wel een les te leren. De rechter zal compensatie alleen accepteren als herstelmaatregelen worden voorgesteld die bewezen effectief zijn, als deze ook werkelijk worden uitgevoerd én goed worden gemonitord.

Op elk van deze punten is het tot nu toe misgegaan. Geheel onnodig. Voor de meeste zeldzame en kwetsbare soorten, zoals de zandhagedis en waterlobelia, weten we precies wat we moeten doen, omdat we veel praktische kennis hebben opgebouwd en soorten nauwgezet volgen in het Netwerk Ecologische Monitoring.

Veenmoerassen

Het ‘track-record’ van natuurherstel in Nederland is goed. Het nationale programma Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit (O+BN) heeft laten zien dat we problemen in heidevennen, rivieren of veenmoerassen voortvarend hebben kunnen aanpakken. En daarom zwemmen er nu weer bevers en otters in Nederland tussen allerlei waterplanten die nog afwezig waren in de jaren tachtig, en kun je – als je geluk hebt – weer ‘zomersneeuw’ zien, een wolk van eendagsvliegen.

Als we ons huiswerk doen en serieus werk maken van natuurcompensatie, kunnen we direct aan de slag. De verbreding van de Kempenbaan in Veldhoven is zo’n voorbeeld waarbij met de aanleg van nieuwe natuur, volgens de rechter, voldoende compensatie zal worden gerealiseerd (NRC, 24 juli 2019). Concrete, kansrijke plannen en gerichte effectmonitoring om het herstelproces te volgen zullen essentieel zijn voor goedkeuring.

Die gezamenlijke inspanning van alle partijen is de sleutel om de stikstofuitstoot omlaag en de natuurkwaliteit weer op peil te brengen. Natuurcompensatie wordt een tijdelijk fenomeen, omdat we ver weg blijven van de juridisch harde grenzen die de Raad van State nu gesteld heeft.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.