Een dansgezelschap geboren uit noodzaak

Dans Na 25 jaar treedt het vermaarde Alvin Ailey American Dance Theater weer in Nederland op. Emancipatie is nog altijd een belangrijke raison d’être van het ‘regenbooggezelschap.’

Voorstelling Ounce of Faith, van Alvin Ailey American Dance Theater
Voorstelling Ounce of Faith, van Alvin Ailey American Dance Theater Foto Paul Kolnik

Het is een ontroerend moment. In het David H. Koch Theatre verandert de stemming voelbaar zodra de eerste tonen van de spiritual klinken waarmee het ballet Revelations (1960) opent. Alsof het publiek opveert, klaar om zich – velen voor de zoveelste keer – te laven aan Alvin Aileys bekendste werk. Sommige bezoekers neuriën mee tijdens zijn choreografie over de onderdrukking en vernedering van zwarte Amerikanen, over hun wanhoop, troost, verheffing, hoop en uitbundige vreugde. Dit ballet is niet alleen vóór, het is ván het publiek.

Revelations was het hoogtepunt van het programma waarmee het Alvin Ailey American Dance Theater (AAADT) zijn reeks optredens in het Lincoln Center in New York opende. Tijdens buitenlandse tournees vormt het ballet sinds jaar en dag het krachtige slotakkoord, waarin de fantastische dansersgroep alle registers opentrekt en het publiek op de stoelen krijgt met een swingende toegift.

Zo gaat het al bijna zestig jaar. Ook in Nederland, waar het AAADT in 1967 tijdens het Holland Festival optrad. Net als veel collega-dagbladen oordeelde het toenmalige Algemeen Handelsblad dat Revelations veruit het sterkste stuk was van Aileys ‘regenbooggezelschap’. In de Nederlandse pers sprak men destijds overigens onbekommerd van een ‘negerdansgroep’.

Revelations
Foto Paul Kolnik
Revelations
Foto Paul Kolnik
Revelations
Foto’s Paul Kolnik

Ailey, aan aids overleden in 1989, richtte zijn gezelschap in 1958 op om het erfgoed van de Afro-Amerikaanse cultuur naar het theater te brengen en zwarte dansers een podium te geven – het was de tijd van de burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten, en die liet ook de danswereld niet onberoerd. Met acht dansers begon Ailey zijn avontuur. Zijn voorbeeld was Lester Horton, die hem in zijn eclectische stijl van moderne en etnische (inheems-Amerikaanse, Aziatische, Afro-Amerikaanse en Afro-Caribische) dansvormen onderwees en een van de eerste raciaal geïntegregeerde ‘regenbooggezelschappen’ van de Verenigde Staten oprichtte. Ook Martha Grahams’ invloed is herkenbaar in Aileys werk, evenals de (‘witte’) klassieke techniek.

Identiteitspolitiek

Ailey was een emancipator, maar liet zich niet in een hokje duwen. Daarvoor was hij te vaak geconfronteerd met kleingeestigheid, vertelde hij in 1983 tijdens een ontmoeting met studenten van de Universiteit van Los Angeles. In zijn Texaanse jeugd, en opnieuw in de jaren zestig, toen de Black Power-beweging hem op de vingers tikte omdat hij ook witte dansers, Latino’s en Aziaten in zijn gezelschap opnam. Sommige subsidiënten en sponsoren probeerden het gezelschap ook één exclusief zwarte identiteit op te dringen. Zelfs gematigde supporters vroegen zich af waarom hij Japanse dansers op spirituals liet dansen, of witte dansers op blues. „Ik ben op zoek naar goede dansers. Wel zal ik meer geneigd zijn zwarte dansers aan te nemen”, antwoordde hij op een vraag uit het publiek bij die ontmoeting. „Gewoon, omdat ik zelf zwart ben en weet wat dat betekent. Dus de groep zal altijd wel overwegend zwart zijn. Maar een zwart gezelschap? Nee.”

Emancipatie is nog steeds een belangrijke raison d’être van de groep, zegt artistiek directeur Robert Battle in een vergaderzaaltje in het Joan Weill Center. Met 16 studio’s, een klein vlakkevloertheater en kantoren is dit het grootste, exclusief aan dans gewijde gebouw in New York. De grote ramen van een aantal dansstudio’s bieden deze zonnige junidag een adembenemend uitzicht over de stad – en de gratis dansvoorstellingen voor de bewoners aan de overkant van de straat.

Tegenwoordig telt het AAADT 32 dansers. Het is maar één onderdeel van de Alvin Ailey Dance Foundation. Sinds 1969 behoort ook de dansacademie The Ailey School daartoe, evenals het juniorengezelschap Ailey II (opgericht in 1974). En sinds dertig jaar worden AileyCamps georganiseerd, waar kinderen uit kansarme milieus danslessen krijgen én ondersteuning bij hun persoonlijke en mentale ontwikkeling.

„Ons gezelschap,” zegt een goedlachse Battle, „is geboren uit noodzaak. Ik zeg niet dat daar het geheim van ons succes ligt, maar het maakt wel het verschil. Nog steeds is het AAADT missie-gedreven in plaats van entertainment-gedreven. Emancipatie en verheffing, daar gaat het ons om, maakt niet uit wat we dansen.”

In zijn woorden klinkt de stem van Ailey door. De oprichter van het AAADT noemde zijn geesteskind „een reflectie van zijn gevoelens over wat er in de Verenigde Staten gebeurt”. Zijn werken zag hij als de artistieke vertaling van zijn blood memories; de herinneringen aan zijn leven als zwarte jongeman in Texas. Logischerwijs gebruikte hij vaak blues, spirituals en jazz – ‘zwarte’ muziek – voor choreografieën met een onmiskenbaar maatschappelijke thematiek en kritiek.

De groep zal altijd overwegend zwart zijn. Maar een zwart gezelschap? Nee

Alvin Ailey in 1983

Achterban

In de loop der jaren bouwde het AAADT daarmee een enorm trouwe en betrokken achterban op in de zwarte gemeenschap. Maar ook daarbuiten groeide de aanhang. Op de avond van het Ailey Spirit Gala, ook in juni, ontving Battle onder toeziend oog van fotografen van diverse media acteurs, stand-up comedians, tv-persoonlijkheden en succesvolle ondernemers uit de Afro-Amerikaanse én de witte gemeenschap.

Opvallend aanwezig was ook een flinke schare oogverblindend uitgedoste lhbt’ers – het gezelschap van Ailey, die homoseksueel was, heeft zich uitdrukkelijk solidair verklaard met die regenbooggemeenschap. Battle: „Daarom beschouwen onze sponsoren ons niet alleen als dansgezelschap, maar ook als maatschappelijke organisatie.”

Onder president Trump is de motivatie om invulling te geven aan die maatschappelijke missie des te sterker geworden. „Wat we tegenwoordig om ons heen zien…” – hij pauzeert even – „hebben we al eens eerder meegemaakt. Rechten waarvoor gevochten is, worden weer bedreigd.” Hij vindt het ongelooflijk hoe het politieke klimaat in korte tijd zo kon veranderen. Vijf jaar geleden klopte president Obama hem nog kalmerend op de rug, toen Battle bijna in tranen de postuum aan Ailey toegekende Presidential Medal of Freedom (de hoogste onderscheiding voor een burger) in ontvangst nam. Nu zou hij geen voet meer willen zetten in het Witte Huis.

Battle moet zichzelf nog steeds af en toe in de arm knijpen om te geloven dat hij sinds 2011 directeur is van het AAADT. Wat voor velen geldt, geldt ook voor hem: Aileys gezelschap zien was een keerpunt in zijn leven. Zijn leven van vóór die kennismaking vat hij samen als een variant van de film Moonlight: ook hij was kind van een afwezige vader en een verslaafde moeder, ook hij had het geluk opgevoed te worden door een liefhebbende tante. Toen hij het gezelschap voor het eerst zag, met name Revelations, voelde dat daadwerkelijk als een openbaring. „Mannen, zwarte mannen, die met zó veel gratie dansten, trots en sterk. Mensen die het stuk nu voor het eerst zien, reageren precies zo, en mensen die het al ontelbare malen hebben gezien, komen naar me toe en zeggen: ‘Dank je, dat had ik echt even nodig.’”

Revelations, Alvin Ailey American Dance Theater

Foto Paul Kolnik

Nieuwe impulsen

Revelations is de hoeksteen van het repertoire, hoofdbestanddeel van het dna van het AAADT. Dat is tegelijk een kracht en een zwakte: lange tijd schurkten gastchoreografen dicht aan tegen Aileys balletten. Tijdens de voorstelling in juni echter bleek het bijna zestig jaar oude Revelations vitaler dan nagelnieuwe creaties.

Battle lijkt zich dat te realiseren. Hij volgt, evenals zijn voorgangster Judith Jamison, in grote lijnen Aileys beleid, maar heeft bij zijn aantreden onmiddellijk het programma New Directions Choreography Lab opgezet. Nieuwe impulsen zoekt hij ook in het werk van choreografen die juist weinig raakvlakken met het AAADT-repertoire vertonen. Werken van de aardse Ohad Naharin bijvoorbeeld, de eclecticus Mauro Bigonzetti, de neoclassici Christopher Wheeldon en Wayne McGregor. Pina Bausch staat hoog op zijn verlanglijstje.

Niet de hele achterban van het AAADT is blij met die vernieuwingen. Battle wordt er alleen maar strijdlustiger door. „‘Goh, wat ehm, ánders’, hoor ik wel eens. Nou, je kunt mij niet gelukkiger maken. Scepsis is lekker om tegenaan te duwen. Moeten wij onze artistieke keuze beperken omdat het ‘te wit’ zou zijn voor onze achterban? Onzin; we moeten juist laten zien hoe wíj dat doen. Dat is emancipatie. Het is niet of-of, het is én-én.”

Alvin Ailey American Dance Theater in het Nieuwe Luxor, Rotterdam, 19-22/9. Inl: holland-dance.com en alvinailey.org