‘Als ik weet dat ik word gefilmd, let ik tenminste op’

Gezichtsherkenning in China In China is het gebruik van camera’s in het onderwijs heel gewoon. Toch is er nu discussie, omdat één universiteit wel erg ver ging.

Op een middelbare school in Hangzhou worden leerlingen gemonitord door een camera.
Op een middelbare school in Hangzhou worden leerlingen gemonitord door een camera. Stringer/Imaginechina/HollandseHoogte

Het motregent op de campus van de Universiteit van het Volk in Beijing, het ruikt naar dennennaalden en de eerste blaadjes van de ginkgo-bomen drijven in een plas op de grond. Het nieuwe studiejaar is begonnen. De negentienjarige Wang Chen en de achttienjarige Xie Bingqing komen gearmd de klas uitgelopen. Ze zijn net begonnen aan het tweede jaar van hun studie Duits.

Overal waar ze studeren hangen camera’s: niet alleen in de klas, maar ook in de gangen naar hun slaapvertrekken. Dat laatste is vervelend: „Je moet daardoor opletten wat je aan hebt, je kan niet te bloot gekleed gaan, want alles wordt opgenomen en je weet niet wie die beelden ziet”, zegt Wang. Maar ze hebben geen enkele moeite met de camera’s in de klaslokalen.

Lees ook Chinese surveillance als succesvol exportproduct

Toch ontstond er recentelijk beroering over het gebruik van camera’s in het onderwijs. Dat is vrij uitzonderlijk in China, dat bekendstaat om zijn grootschalige inzet van surveillance-technologie. Zo werkt China aan een sociaal-kredietsysteem, dat met behulp van camera’s en kunstmatige intelligentie alle burgers een score geeft op basis van hun gedrag.

De ophef ging om het bericht dat de Farmaceutische Universiteit van China in de oostelijke stad Nanjing camera’s met gezichtsherkenningstechnologie in klaslokalen had opgehangen. Dat gaat een stap verder dan wat er op de Universiteit van het Volk gebeurt. De camera’s in Beijing hangen er vooral als beveiliging, maar zijn niet uitgerust met gezichtsherkenningstechnologie en de beelden worden niet gebruikt om het gedrag van studenten te volgen.

De camera volgt of je met je telefoon speelt of in slaap valt

In Nanjing dienen de intelligente camera’s om het gedrag van individuele studenten via een combinatie van kunstmatige intelligentie, big data en gezichtsherkenning continu te analyseren.

„Vanaf het moment dat je de klas binnenkomt blijft de camera je volgen en registreert hij hoe lang je je hoofd voorover buigt, of je met een telefoon speelt, of je in slaap valt of dat je andere boeken leest”, vertelde Xu Jianzhen van de universiteit aan de Chinese newssite The Paper. De universiteit begrijpt het verzet tegen het systeem niet: „We zorgen ervoor dat je harder studeert en toch klagen jullie”, zou een universiteitsbestuurder volgens de China Daily over de studenten gezegd hebben.

Communistische orthodoxie

Al sinds zeker 2014 worden er op Chinese scholen en universiteiten camera’s gebruikt. Aanvankelijk dienden ze vooral om universiteiten politiek zuiver te houden. Hoogleraren die in hun colleges afwijken van de communistische orthodoxie van president Xi zijn zo makkelijk op te sporen. Hun studenten hoeven hen niet eens meer persoonlijk te verlinken.

Gezichtsherkenning opent nu nieuwe mogelijkheden, maar die lijken zelfs de Chinese overheid te ver te gaan. In staatsmedia wordt het geval van de universiteit in Nanjing vooral negatief besproken. Studenten zijn immers zelfstandige, weldenkende mensen die het juiste doen, is de redenering. Niet omdat ze daartoe gedwongen worden, maar vanuit een innerlijke, morele overtuiging.

Een middelbare school in Hangzhou zet gezichtsherkenning op een vergelijkbare manier in als de universiteit in Nanjing. De technologie wordt gebruikt om aanwezigheid te registreren, voor het lenen van bibliotheekboeken en het afrekenen in de kantine, en daarnaast voor het monitoren van het gedrag van leerlingen.
Stringer/Imaginechina/HollandseHoogte

Naar aanleiding van de ophef neemt de regering in Beijing nu maatregelen. „We moeten heel voorzichtig zijn met de persoonlijke informatie van studenten”, zei de directeur wetenschap en technologie van het ministerie van Onderwijs tegen website The Paper. „Verzamel geen informatie als het niet nodig is.”

Ook voor Chen Qiudao, een wiskundestudent in zijn tweede jaar, gaat het gebruik van gezichtsherkenning zoals dat nu in Nanjing gebeurt te ver. „Ik heb erover gelezen op sociale media”, zegt de lange, verlegen jongen. „Daarmee beperk je de vrijheid van de studenten te veel”, stelt hij. „Er is natuurlijk altijd een spanning tussen vrijheid en regels, daar moet je een evenwicht in zoeken. Maar zo raakt het evenwicht verstoord.” Dan loopt hij snel door naar zijn klas.

In de gang van de slaapvertrekken

Toch is zijn mening eerder uitzondering dan regel op deze campus. Wang en haar vriendin Xie vinden het wel jammer dat ze niet zomaar alles aan kunnen in de gangen van hun slaapvertrekken, maar ze voelen zich ook een stuk veiliger met al die camera’s. Als je iets kwijt bent, kun je het veel makkelijk terugvinden, en diefstal is veel moeilijker geworden. Of ze al dat toezicht geen schending van hun privacy vinden? „Welnee, want het zijn allemaal openbare ruimtes. In openbare ruimtes heb je per definitie geen privacy”, vindt Wang.

An Wenkai (19), student bestuurskunde, draagt een ronde bril en een modieuze witte overall. Ze studeert bestuurskunde. Ze vindt dat camera’s in de klas ervoor zorgen dat niet alleen studenten, maar ook docenten zo goed mogelijk hun best doen. „En ik moet als student gewoon niet met mijn telefoon spelen in de klas. Als ik weet dat ik word gefilmd, zal ik dat uit schaamte vanzelf wel laten”, zegt ze.

De 21-jarige Jian Jiawei, een derdejaars uitwisselingsstudent uit Taiwan, is stomverbaasd over alle camera’s op het universiteitsterrein, in de klassen en in de gangen van de slaapzalen. „Zoiets zou bij ons niet kunnen. Er is geen enkele onderwijsinstelling die werkt met camera’s in de klas”, zegt de student geschiedenis. Hij is ook verbaasd hoe vaak hij in China naar zijn identiteitspapieren wordt gevraagd.

Wat ze in Nanjing doen gaat gewoon veel te ver.

Docent in Beijing

Een docent informatica van in de veertig wil desgevraagd graag iets zeggen, maar zijn naam wil hij niet geven, omdat hij daarvoor toestemming moet vragen bij de leiding van de universiteit. „Wat ze in Nanjing doen, gaat gewoon veel te ver”, stelt hij. Hij noemt het een kwestie van maatvoering. Het inzetten van camera’s om de veiligheid te verhogen is niet verkeerd, maar camera’s moeten geen instrument worden om het gewone, dagelijkse gedrag van mensen te analyseren, vindt hij.

Hij praat over dit soort onderwerpen met zijn studenten. „De techniek maakt veel nieuwe dingen mogelijk, maar die botsen al snel met het recht op privacy van individuen”, zegt hij. „We moeten het er hoognodig over hebben wat we wel en niet gebruiken en toestaan”, zegt hij. „Maar dat is echt geen discussie die alleen maar in China speelt. Die discussie geldt wereldwijd.”

Het afrekenen in de kantine van de middelbare school in Hangzhou gebeurt bij een betaalautomaat met gezichtsherkenning Ni yanqiang/Imaginechina/HollandseHoogte

Luister ook: Hoe China punten uitdeelt aan zijn eigen burgers