Midden-Europa hoopt op meer coulance Brussel

Visegrad vier Oostelijke lidstaten hopen dat de Commissie-Von der Leyen minder streng is als het om de rechtsstaat gaat. Of koppelt zij subsidies aan de rule of law?

Jean-Claude Juncker en Ursula von der Leyen.
Jean-Claude Juncker en Ursula von der Leyen. Foto Reuters / Francois Lenoir

Ursula von der Leyen is „een Duitse moeder van zeven kinderen” die „begrijpt wat er in Midden-Europa speelt”. Zo fel als de Hongaarse premier Viktor Orbán zich uitliet over Jean-Claude Juncker, zo jubelend is hij over diens opvolger als voorzitter van de Europese Commissie. „Een nieuwe wind in Brussel”, aldus Orbán. Hij claimt dat Von der Leyen haar topbenoeming te danken heeft aan zijn Fidesz-partij en impliceert dat hij iets terugverwacht. Graag een beetje dimmen met kritiek op gemorrel aan de rechtsstaat, inperken van de persvrijheid en migratiebeleid de komende vijf jaar.

De Poolse regering neemt een vergelijkbare positie in. Nooit werd in de kringen van de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) zo positief gereageerd op een hoge post voor een Duitser. Het helpt dat Von der Leyen op haar tournee langs Europese hoofdsteden na Parijs en Berlijn direct Warschau aandeed, Polen een forse portefeuille aanbood en verzoenende taal aansloeg. In de Süddeutsche Zeitung zei ze dat „geen enkele rechtsstaat perfect is”.

Verzet tegen Timmermans

Niemand is tegen beschaafde relaties tussen de Commissie en de oostelijke lidstaten. Maar critici vrezen dat de sfeer belangrijker wordt dan maatregelen om verdere uitholling van Europese waarden tegen te gaan. „Ik maak me zorgen”, zegt Judith Sargentini, de ex-Europarlementariër voor GroenLinks die vorig jaar een strafprocedure tegen Hongarije begon met een rapport over de systematische dreiging voor de democratie. „Von der Leyen doet de serieuze problemen die er zijn af als culturele verschillen.”

Lees ook: Dwarsliggers zijn nog niet van Timmermans af

Het lijkt een slecht teken dat de commissaris die moet toezien op de rule of law waarschijnlijk niet langer vicevoorzitter Frans Timmermans zal zijn, maar de Tsjechische Vera Jourová. Zij is naar voren geschoven door haar partijgenoot, premier Andrej Babis, naar wie een corruptie-onderzoek loopt door de Europese anti-fraudedienst. Sargentini: „Je weet nooit wat zij thuis moest beloven voor deze baan.” Maar de benoeming kan ook strategisch zijn. Als een Tsjechische zich als de beschermheilige van de rechtsstaat opwerpt, kunnen Midden-Europese leiders dit minder makkelijk afdoen als bemoeizucht van westerse lidstaten.

Tsjechië trok samen met Polen, Hongarije en Slowakije – de Visegrad Vier – op in het verzet tegen de benoeming van Timmermans als opvolger van Juncker. Dat deze V4 Von der Leyen omarmen, betekent echter niet dat ze een speciale behandeling moeten verwachten, zegt Wojciech Przybylski. Hij is hoofdredacteur van Visegrad Insight, een blad dat zich specifiek richt op de vier lidstaten. „Von der Leyen zoekt niet meteen het conflict op, maar ik verwacht dat haar Commissie even principieel zal zijn als de vorige.” In de uittredende commissie was het niet Juncker zelf, maar vooral vicevoorzitter Timmermans die zich inzette voor een strafprocedure tegen Polen, waar PiS de rechterlijke macht naar zijn hand probeert te zetten.

Lees ook over de samenstelling van de Europese Commissie: De prioriteiten van team-Von der Leyen

Over het succes van aanpak van de Commissie-Juncker valt overigens te twisten. De harde taal en procedures bij het Europees Hof van Justitie richtten de schijnwerpers op de problemen in Polen en Hongarije en dwongen die landen enkele maatregelen terug te draaien. Het werkelijke effect is echter gering, omdat er unanimiteit in de Europese Raad nodig is om strafprocedures ten uitvoering te brengen.

Daarom is geopperd Europese fondsen voorwaardelijk te maken aan het schragen van de rechtsstaat. Wie dat beginsel niet respecteert, krijgt minder geld uit Brussel. Dit weekend kondigde roterend Europees voorzitter Finland aan werk te willen maken van financiële maatregelen tegen „min of meer totalitaire regimes”. Iets wat Von der Leyen in de pitch voor haar kandidatuur leek te ondersteunen. Ze wil rechtsstatelijkheid „een integraal onderdeel” maken van de volgende Europese begrotingsdiscussie. Een eerste confrontatie met de Visegrad Vier lijkt dus in de maak.