Recensie

Recensie Beeldende kunst

De vis en profil: het intrigerende werk van Berenice Abbott

Fotografie Voor het eerst is in Nederland een ruime selectie van de foto’s van de Amerikaanse fotograaf Berenice Abbott te zien. Vooral beroemd om haar portretten van New York, maar evenzeer geliefd om hoe ze beroemdheden vastlegde.

West Street 1932
West Street 1932 Foto Berenice Abbott

Een schaakspel tussen licht en schaduw, zo omschreef de Franse auteur Jean Cocteau het werk van een van Amerika’s beroemdste fotografen, Berenice Abbott. In zekere zin geldt dat voor alle zwart-witfoto’s, maar in het geval van Abbott (1898-1991) is de associatie met schaken wel terecht. Ze zou beroemd worden om de manier waarop ze in de jaren dertig New York vastlegde, maar maakte daarvoor talrijke portretten in toenmalige artistieke kringen. Onder andere die van het surrealisme, waar het schaakspel zeer geliefd was. Cocteau werd geportretteerd met een soort dodenmasker naast zich, hijzelf gedrapeerd op een kussen en omwikkeld door een wit laken: alsof hij alvast kennis maakt met zijn dodenmasker in wording.

Voor het eerst is nu in Nederland een ruime selectie van de foto’s van Abbott te zien, in het Amsterdamse Huis Marseille. Er zijn de portretten die Abbott maakte van beroemdheden als James Joyce, Edward Hopper en de folkzanger Huddie Ledbetter (Leadbelly). Ze kijken ernstig in de camera – de roaring twenties zijn hier niet zichtbaar. De portretten zijn gestileerd en veelzeggend: de geportretteerden lijken zich ervan bewust dat ze niet alleen worden vastgelegd, maar ook als het ware ‘beschreven’ door Abbott. De enige die aan Abbotts verbeelding weet te ontsnappen, is de hond van Peggy Guggenheim, die breed grijnzend zijn kop in de lucht gooit terwijl hij op de schoot van zijn bazin zit.

Man Ray

Het was dezelfde Peggy Guggenheim die ervoor zorgde dat Abbott in 1925 een eigen Parijse studio kon beginnen, nadat ze twee jaar als donkere-kamerassistent bij Man Ray had gewerkt. Hoewel ze in 1929 weer zou terugkeren naar haar geboorteland, waren de Parijse jaren bepalend voor wie Abbott werd. In de Franse stad leerde ze namelijk Eugène Atget kennen. Deze fotograaf had als een van zijn levensdoelen het vastleggen van het oude Parijs, rond de eeuwwisseling zou hij in vier jaar tijd zo’n 1.400 foto’s van de stad hebben gemaakt – enkele van de afdrukken die Abbott maakte van zijn foto’s, zijn ook te zien.

De Parijse foto’s inspireerden Abbott tot het documenteren van New York in de jaren dertig: zowel de hoogbouw als de straten waar werklozen voor in elkaar geknutselde hutten zitten. De kapper, boterwinkel, de tabakverkoper en een vroege automatiek legde ze vast – waarin geen snacks, maar taart en cake lagen. Bijna abstracte foto’s van Manhattan worden afgewisseld met waslijnen vol witte was, die als vrolijke vlaggetjes tussen de gebouwen wapperen. Waar Atget wilde bewaren wat er was en verloren dreigde te gaan, liet Abbott juist zien wat er komen ging.

En face

Helemaal abstract werd Abbotts blik vanaf de jaren zestig, toen ze natuurkundige wetten ging vastleggen, veelal in opdracht van het Massachusetts Institute of Technology waar ze twee jaar werkte. Lenzen, zeepbellen, elektriciteitsdraden, de onderdelen van een horloge: op alles werd ingezoomd; een zeepbel, vis en stuiterbal werden en profil vastgelegd. Door de close up worden de processen uit hun context getrokken, zodat het wachten is op het moment dat ze een eigen leven gaan leiden.

Van portretten, naar stenen op naar de zeepbel: steeds dichterbij kwam Abbott bij haar onderwerp. Maar zo dichtbij als het moment waarop ze haar belangrijkste leermeester Atget in 1927 fotografeerde, zou ze nooit meer komen. Twee portretten zijn er van hem. Op de ene is Atget en profil gefotografeerd, op de ander en face. Waar hij rechtstreeks de camera inkijkt, is hij redelijk zelfbewust, en weet hij duidelijk nog niet dat hij dat jaar zal sterven. Die van opzij toont een kwetsbare, ogenschijnlijk bijna gebroken man.

Je vraagt je af of wellicht elk mens en profil kwetsbaarder oogt. Als dat zo is, laten we dan mens en wereld vaker van opzij bekijken.

Bekijk ook de fotoserie van Berenice Abbott