Nederland staat aan de zijlijn bij gevangenenruil Oekraïne en Rusland

Gevangenenruil President Zelensky had naar eigen zeggen geen keus: hij moest MH17-verdachte Tsemach laten gaan. Wat weten we over de gevangenenruil tussen Rusland en Oekraïne?

De staart van het vliegtuig met de Oekraïense gevangenen in Moskou, voordat ze zaterdag naar Kiev werden gevlogen.
De staart van het vliegtuig met de Oekraïense gevangenen in Moskou, voordat ze zaterdag naar Kiev werden gevlogen. Foto Yuri Kochetkov EPA

„Onze jongens zijn thuis!”, tweette de Oekraiense president Zelenksy afgelopen zaterdag. Zojuist waren 35 Oekraïners die vastzaten in Rusland, geland op de luchthaven van Kiev. Op hetzelfde moment landde een toestel in Moskou met 35 gevangenen die Rusland graag wilde hebben. Een tegenslag voor de Nederlandse justitie: ook separatistencommandant en MH17-verdachte Volodymyr Tsemach stapte van de vliegtuigtrap. Den Haag ‘betreurt’ dit, schreef minister Blok (VVD, Buitenlandse Zaken) zaterdag aan de Tweede Kamer.

1 Heeft Poetin een belangrijke MH17-verdachte voor de neus van het JIT weggekaapt?

Nederland heeft „meermaals” en „tot op het hoogste niveau” overlegd met Kiev om te voorkomen dat Tsemach zou worden overgedragen, aldus Blok. Maar Tsemach lijkt vooralsnog minder belangrijk dan de vier hoofdverdachten die het Joint Investigation Team (JIT) eerder dit jaar bekendmaakte, onder wie de in Moskou wonende Igor Girkin. Zij worden strafrechtelijk vervolgd en staan op internationale en Europese opsporingslijsten, Tsemach (nog) niet. De oud-separatistencommandant was in eerste instantie getuige in het MH17-onderzoek. Toen bleek dat hij deel ging uitmaken van de gevangenruil schreef hoofdofficier Fred Westerbeke in een brief aan het Oekraïense OM dat hij inmiddels ook verdachte is. Tsemach suggereerde eerder in een video-interview dat hij betrokken was bij het verstoppen van de Boek-installatie die MH17 uit de lucht schoot. Volgens Blok heeft de uitlevering „geen consequenties” voor het proces tegen de vier andere verdachten, dat maart volgend jaar begint.

Lees ook over de vervolging van MH17-verdachten: ‘De belangrijkste vraag is wie het beval gaf om te vuren’

2 Waarom besloot president Zelensky om Tsemach vrij te laten?

Naar eigen zeggen had hij geen keus. De vrijlating van de Oekraïense gevangenen – een belangrijke, symbolische overwinning voor de dit jaar verkozen Oekraïense president – moest koste wat het kost doorgaan. Zonder de uitlevering van Tsemach zou dat niet gebeuren, liet Moskou weten. „Ik was bang dat dit de onderhandelingen had kunnen laten mislukken”, zei Zelensky zaterdag. Om het JIT nog zoveel mogelijk tegemoet te komen, stelde Kiev de deal een week uit, zodat Nederlandse onderzoekers Tsemach nogmaals konden ondervragen. Onduidelijk is of dit bruikbare informatie heeft opgeleverd.

3 Kan Tsemach nu nog naar Nederland gehaald worden?

Rusland levert geen eigen onderdanen uit, maar Tsemach is een Oekraïner, dus met hem zou dit wel kunnen. MH17-nabestaanden hebben in een brief te horen gekregen dat Nederland Rusland heeft verzocht Tsemach aan te houden, zodat hij uitgeleverd kan worden. Het is bijna uitgesloten dat dit gaat gebeuren. Rusland spreekt de conclusies van het JIT-onderzoek tegen en ontkent nog altijd enige verantwoordelijkheid te hebben voor de vliegtuigramp. Dat het Kremlin besloot ook de overdracht van Tsemach te eisen, laat zien aan dat Poetin hem buiten het bereik van het onderzoek wil houden. „Dat Moskou besloot Tsemach op hun lijst te zetten, is nogmaals een bevestiging van Ruslands betrokkenheid bij het neerhalen van MH17”, zei de baas van de Oekraïense inlichtingendienst tegenover persbureau Interfax.

MH17-verdachte Tsemach tijdens een zitting in Kiev donderdag, toen hij voorlopig vrijkwam. Foto Volodymyr Gontar/EPA

4 Wat weten we over de andere gevangenen die zijn geruild?

De bekendste gevangene die vrijkwam, is de Oekraïense filmregisseur Oleg Sentsov. Hij werd in 2014 op de Krim opgepakt en veroordeeld tot 20 jaar gevangengenisstraf, omdat hij ‘aanslagen’ zou voorbereiden. Mensenrechtenorganisaties spraken van een showproces en noemden Sentsov een politieke gevangene. Moskou heeft ook 24 Oekraïense zeelui vrijgelaten, die werden opgepakt toen Rusland afgelopen november drie Oekraïense schepen enterde in de Zeestraat van Kertsj. Oekraïense media publiceerden ook de namen van 35 gevangenen die aan Rusland zijn overgedragen. Slechts twaalf daarvan hebben de Russische nationaliteit. Verder heeft Oekraïne 22 landgenoten en een Moldaviër overgedragen. De 35 werden in Oekraïne vervolgd voor desertie, ‘landverraad’ en ‘terrorisme’ (lees: deelname aan de strijd tegen het Oekraïense leger). De Russische ambassade stuurde een tweet met een groepsportet van de gevangenen en zei daarbij dat „de onzen” waren vrijgelaten, hoewel de meesten dus geen Russen waren.

5 Komen er nu nieuwe vredesbesprekingen over een eind aan de oorlog in Oost-Oekraïne?

Direct na de ruil belde Zelensky met zijn collega Poetin. Volgens het Kremlin waren de twee staatshoofden het eens dat de ruil „grote betekenis heeft voor de normalisatie en gezondmaking van de onderlinge betrekkingen.” Zelensky en Poetin zouden ook concreet hebben gesproken over de wapenstilstand in Oost-Oekraïne en terugtrekking van eenheden langs de frontlijn. Hoewel er officieel een wapenstilstaand van kracht is in de Donbas wordt er nog elke dag geschoten en vallen regelmatig doden of gewonden. De Franse president Macron deed tijdens een recent bezoek van Poetin een poging de vredesakkoorden van Minsk nieuw leven in te blazen. De gevangenenruil kan worden opgevat als een teken van goede wil. Of Moskou bereid is tot grote concessies (zoals het overdragen van territorium aan Oekraïne) is de vraag. Poetin en Zelensky hebben in elk geval afgesproken verder te onderhandelen in de zogeten ‘Normandië-samenstelling’ van Frankrijk, Duitsland, Rusland en Oekraïne.