Conte is een politicus uit een andere tijd

Profiel | Giuseppe Conte | premier Italië Giuseppe Conte lijkt als Italiaanse premier vooral de lange lijst achterstallig groot onderhoud af te willen werken.

Premier Giuseppe Conte tijdens een interview in het Chigi Palace in Rome, 1 september 2019.
Premier Giuseppe Conte tijdens een interview in het Chigi Palace in Rome, 1 september 2019. Foto Filippo Attili / Chigi Palace Press

Hoe moest dat nu met het belletje? Het ritueel is duidelijk: als een nieuwe premier aantreedt in Italië, krijgt die van zijn voorganger het belletje overhandigd waarmee hij kan rinkelen in de ministerraad orde te houden. Maar Giuseppe Conte volgt zichzelf op.

„Professor advocaat Conte”, zoals hij bij zijn beëdiging donderdag werd betiteld, is gegroeid in zijn baan en gaat een heel andere coalitie leiden, maar het blijft dezelfde man. Strak in het pak, zwarte haren in de lak, pochet, manchetknopen. Soms een jongensachtige lach die de kalme bedachtzaamheid doorbreekt – toen Luigi Di Maio, leider van de Vijfsterrenbeweging, werd beëdigd als minister van Buitenlandse Zaken, gaf Conte hem een knipoog.

Toen een suppoost hem op een schaaltje het belletje aanreikte, had Conte de oplossing. Hij pakte het aan met rechts, bracht het even naar zijn linkerhand, en nam toen weer over met rechts om rinkelend het startsignaal van het kabinet Conte-bis te markeren.

Anderhalf jaar geleden kende niemand hem, behalve zijn studenten privaatrecht in Florence die vertelden dat hij zo goed kan uitleggen en een paar collega-juristen die zijn kwaliteiten als bemiddelaar in hoogoplopende conflicten prezen. De partijloze hoogleraar kwam voor het eerst in de politieke schijnwerpers toen de Vijfsterrenbeweging hem vlak voor de verkiezingen van maart voordroeg als minister van ‘Ontbureaucratisering’. Het was ook op aandrang van de Vijfsterren dat Conte, na bijna drie maanden moeizaam formeren, premier werd van een populistische coalitie.

Conte is een politicus uit een andere tijd, iemand die de verleiding van een verdeeldheid zaaiende tweet weet te weerstaan

Enzo Amendola – Minister voor Europese Zaken

Toen hij in juni op het schild werd geheven door de Vijfsterren en de Lega riep Conte dat hij „de advocaat van het volk” zou zijn. Maar in de eerste maanden was hij vooral de volgzame notaris die noteerde wat de – vaak tegengestelde – wensen waren van de twee toenmalige coalitiepartners en probeerde te voorkomen dat ze vanuit het kabinetsberaad vechtend over straat rolden. Het was iedereen duidelijk dat Salvini en Di Maio toen niet luisterden naar zijn belletje.

Maar Conte is gegroeid in zijn rol. Hij is ambitieus genoeg om te genieten van het premierschap. Hij vindt het leuk premier te zijn en creëerde langzaam meer ruimte voor zichzelf. Hij bleef ook verre van de propaganda-oorlog die de twee coalitiepartners uitvochten via sociale media. Conte is „een politicus uit een andere tijd, iemand die de verleiding van een verdeeldheid zaaiende tweet weet te weerstaan en de samenhang in de coalitie stimuleert”, zei Enzo Amendola, de nieuwe minister voor Europese Zaken, van de centrum-linkse Democratische Partij (PD).

Niet dat Conte niet op Facebook te vinden is, maar steeds vaker is dat in een vaderlijke rol. Vorige maand, midden in de crisis, bezocht hij een verpleeghuis in Rome. „Ik heb een mevrouw leren kennen die al lang geen bezoek meer krijgt van haar dochters”, schreef hij. „Ik heb een foto met haar gemaakt en die aan de dochters gestuurd en geschreven dat als de premier tijd kan vinden om hun moeder te bezoeken, zij dat ook zouden moeten kunnen.”

Bemiddelaar in Brussel

Ook internationaal steeg Conte, altijd beminnelijk en pragmatisch, in aanzien. Hij was het die, grotendeels achter de coulissen bemiddelend samen met toenmalig minister Tria van Economie, tot twee keer toe wist te voorkomen dat de Europese Commissie een strafprocedure zou beginnen tegen Italië wegens schending van de begrotingsafspraken.

Lees ook dit interview met de Italiaanse ex-premier Letta over het nieuwe kabinet-Conte II

Maar het vraagteken bleef. Was hij uiteindelijk niet een marionet van Salvini en Di Maio? Vorige maand veegde hij die twijfels van tafel in een veelbekeken toespraak in de Senaat. Soms met de hand op de schouder van zijn vicepremier Matteo Salvini, met regelmatig een ‘Caro Matteo’, haalde Conte de leider van de Lega over de hekel. Hij verweet hem, onder andere, politiek opportunisme en autoritaire neigingen. Hier stond geen notaris, maar een politiek leider.

Al moet hij nog het vertrouwen krijgen van Kamer (maandag) en Senaat (dinsdag), vanuit het buitenland regende het meteen warme felicitaties toen hij donderdag was beëdigd. Merkel, Macron, Lagarde. Het beeld: de rauwe populist Salvini heeft zichzelf op een zijspoor gemanoeuvreerd, de puberale Vijfsterrenbeweging wordt volwassen, Conte is een leider geworden en de PD krijgt opnieuw de kans te bewijzen dat ze even goed kan besturen als ze kan ruziemaken.

„De barbaren komen niet meer”, zo vatte Aldo Cazzullo, commentator van de Corriere della Sera de stemming samen. PD-leider Nicola Zingaretti zei: „We sluiten het tijdperk van de haat af.” In Brussel valt te horen dat déze regering wel wat soepelheid verdient. De voorzitter van de Eurogroep, de Portugees Mário Centeno, zei zaterdag op een internationale bijeenkomst van politici en ondernemers in Noord-Italië: „Met een regering met een pro-Europese visie zullen de discussies over de Italiaanse cijfers gemakkelijker zijn.”

Enorme lijst aan problemen

Veel ogen zijn nu gericht op Conte: verwachtingsvol, nieuwsgierig, sceptisch of vol haat. De kernvraag: slaagt hij erin twee gezworen vijanden, met verschillende politieke tradities, achtergrond en leeftijden echt te laten samenwerken? Verwacht niet te veel, waarschuwde de Corriere della Sera zondag in een commentaar: „Dit zal een overgangsregering worden, waarin veel tijd verloren gaat om de conflicten tussen de partijen af te zwakken: de populistische neigingen die nog leven binnen de Vijfsterren, de onrealistische ambities bij links, het grote wantrouwen en de persoonlijke animositeiten.”

Lees ook hoe groot de economische problemen zijn waar Italië voor staat: Rome reikt Brussel weer de hand

Conte moet het nu zelf doen, zonder ‘regeercontract’ als basis. zonder vice-premiers. Kan hij nu geloofwaardiger claimen de advocaat van het volk te zijn? Hij gebruikte die term niet bij zijn beëdiging, maar lijkt nu gedreven door de wens zakelijk de lijst van het noodzakelijke en lang verwaarloosd groot onderhoud af te werken.

De lijst aan problemen is enorm – Conte zou blij zijn met de kopzorgen van Rutte of Merkel. Migratie, economische groei en banen staan bovenaan. Verwacht wordt dat de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken een humaner, minder verbeten migratiebeleid zal voorstaan, maar daarmee is het onbehagen over migratie, een belangrijke voedingsbodem voor het populisme van Salvini, niet weg.

Man met een ruggengraat

Een andere bron van onvrede is de haperende economie. In het noorden wemelt het van de middelgrote bedrijven die goed draaien op de export, maar als geheel kwakkelt de economie al jaren. Jongeren gaan weg omdat ze in eigen land geen toekomst zien. Vraag is of Conte en zijn nieuwe ploeg in tegenstelling tot voorgaande kabinetten wel weten hoe ze de economie weer aan de praat krijgen. Ondernemers hebben al laten weten dat ze sceptisch zijn: wil dit kabinet niet te veel de nadruk leggen op uitkeringen en behoud van koopkracht?

Met zijn beheerste maar venijnige uitbarsting vorige maand richting Salvini liet Conte zich van een kant zien die de meeste mensen niet kenden: een man met ruggengraat. Toen hij de formatie-opdracht aannam, kondigde Conte „een nieuw seizoen” aan. Hij zei: „Het zal geen regering tégen zijn. Het zal een regering zijn vóór het welzijn van de burgers.” Hij beloofde modernisering, grotere concurrentiekracht, meer sociale rechtvaardigheid. Aan ambities geen gebrek, voor de notaris die een leider werd.