Bolsonaro komt ook in eigen land onder druk om Amazone

Brazilië Brazilianen delen de internationale zorg over de branden en kap in de Amazone. Het is de vraag of president Bolsonaro kan blijven wegkomen met zijn laconieke houding over de ontbossing.

Demonstranten in Sao Paolo, Brazilië, 23 augustus. Het spandoek leest, in het Portugees: 'de Amazone behoort de mensen toe'.
Demonstranten in Sao Paolo, Brazilië, 23 augustus. Het spandoek leest, in het Portugees: 'de Amazone behoort de mensen toe'. Foto Andre Penner/AP Photo

Even leek het erop alsof de Braziliaanse president Jair Bolsonaro zich toch iets aantrok van alle internationale kritiek op zijn Amazone-beleid. Dat hij de toenemende ontbossing en grootschalige branden in het grootste tropische regenwoud ter wereld niet langer zou bagatelliseren. Zo staakte hij zijn aanvallen op Europese leiders als de Franse president Macron, die hij vlak daarvoor nog beschuldigd had van „neokoloniale bemoeienis met een soeverein Braziliaans gebied”.

Maar daags na de G7-top in Biarritz – waar westerse landen geld aanboden om de ‘longen van de wereld’ beter te beschermen en Europese landen dreigden een vrijhandelsverdrag met Brazilië niet te ratificeren – hervond Bolsonaro alweer zijn oude toon. Tijdens een spoedberaad met gouverneurs van negen Braziliaanse jungledeelstaten maakte de ultrarechtse president duidelijk dat hij groot voorstander blijft van het openstellen van de Amazone voor economische exploitatie.

Lees ook ons vragenstuk over de branden: De Amazone brandt – maar hoe fel?

„Dus slechts 14 procent van de deelstaat Acre wordt besteed aan landbouw en in de rest van het gebied, in 86 procent, wordt niets geproduceerd en wonen wat inheemsen?”, riep Bolsonaro verbijsterd uit, terwijl de gouverneurs aan tafel hem zwijgend aankeken. Ngo’s en de inheemse lobby hebben volgens Bolsonaro vooral de macht in de Amazone. „Dus indianen, die bovendien niet eens onze taal spreken, hebben het grootste deel in handen van het rijkste gebied van ons land”, liet Bolsonaro zich denigrerend uit over de oorspronkelijke bevolking van Brazilië, die sinds zijn aantreden, begin dit jaar, verder opgejaagd en vermoord wordt.

Het is echter de vraag of Bolsonaro in eigen land wegkomt met deze houding. Hij verliest snel aan populariteit, blijkt uit onderzoek. En de gerenommeerde enquêteur Datafolha peilde dat een meerderheid van de Brazilianen vindt dat Bolsonaro’s Amazone-beleid funest is, dat er te weinig wordt gedaan tegen de bosbranden en dat de Amazone beschermd gebied moet blijven. Meer dan 70 procent van de Brazilianen vindt het ook legitiem dat de rest van de wereld zich grote zorgen maakt. En tweederde vindt dat Brazilië buitenlandse hulp zou moeten accepteren bij de strijd tegen ontbossing.

Brazilië ging juist de goede kant op

Hoopgevende onderzoeksresultaten, meent Amazone-deskundige Marcos Buckeridge, als hoogleraar verbonden aan Universiteit van São Paulo. Want, stelt hij, de laconieke houding van de regering verbloemt de strijd voor natuurbehoud in het land. „De negatieve publiciteit en alle emoties in het buitenland over de branden schetsen een beeld alsof Brazilië bezig is de Amazone te vernietigen. Dit terwijl de strijd tegen ontbossing juist jarenlang heel goed ging en er op nationaal niveau goede resultaten zijn geboekt.”

Eerder deze eeuw werd Brazilië nog geprezen om zijn succesvolle strijd tegen ontbossing. Pas toen het in 2013 onder toenmalig president Rousseff makkelijker werd om kleine delen oerwoud te kappen, nam de ontbossing na jarenlange daling weer toe. Met de ruk naar rechts vanaf 2016 groeide de politieke macht van grootgrondbezitters. En na het besluit van Bolsonaro om te saneren bij controlerende milieu-agentschappen is de ontbossing snel verder opgelopen.

Lees ook: Is de Amazone van Brazilië of van de hele wereld?

De EU poogt nu druk uit te oefenen op Bolsonaro via het vrijhandelsverdrag dat onlangs werd beklonken met het Zuid-Amerikaanse landenblok Mercosur. De ratificatie van dit pact kan nog zeker twee jaar in beslag nemen. De Braziliaanse vleesindustrie lijkt de Europese druk te vrezen: ze is zeer terughoudend om te reageren op de Amazonecrisis. Zowel de branchevereniging voor vleesexporteurs als Minerva Foods, een van de grotere bedrijven, benadrukt in verklaringen dat hun vlees niet bijdraagt aan de ontbossing.

Volgens hoogleraar Buckeridge kan de Braziliaanse vlees- en soja-industrie bovendien prima groeien zonder het woud op te offeren. „Het grootste deel van de productie vindt niet plaats in de Amazone, maar in het zuiden van Brazilië en daar is nog genoeg mogelijkheid om uit te breiden. We kijken ook te veel naar het slechte voorbeeld van Europa, hoe zij haar economie heeft laten groeien, bijvoorbeeld door eerst de eigen bossen te vernietigen. Er moet meer geïnvesteerd worden in onderzoek en toepassing van moderne technieken in de vleesindustrie. Kappen van natuur is eigenlijk een hele ouderwetse, op Europees voorbeeld gestoelde methode”, aldus Buckeridge.

Economische ontwikkeling van de Amazone kan ook zonder het bos te vernietigen

Economische ontwikkeling van de Amazone is volgens hem mogelijk zonder de natuur te vernietigen. „Denk aan productie van natuurlijke medicijnen, crèmes, oliën maar ook een product als açaí, een bes uit de Amazone waar sap en ijs van wordt gemaakt. Heel populair in Brazilië en met een groeimarkt in Europa.”

De Braziliaanse regering probeert ondertussen op eigen wijze haar imago als ‘Amazone-vernietiger’ af te schudden. In promotiefilmpjes op het web en een twittercampagne in onder meer gebrekkig vertaald Nederlands roemt de overheid met mooie natuurfoto’s de Amazone als ‘nationale trots’. Rond de onafhankelijkheidsviering van Brazilië, dit weekeinde, werd de bevolking opgeroepen in groen-gele kleuren gekleed te gaan. De kleuren van de nationale vlag, maar ook het groen van „onze geliefde Amazone”, zei Bolsonaro. „Laten we toepasselijker gekleed gaan en ons in het zwart hullen, de kleur van rouw vanwege de vernietiging van de Amazone”, twitterde de oppositie terug.