Opinie

Het leenstelsel is echt zo slecht nog niet

Rosanne Hertzberger

In navolging van GroenLinks wil de PvdA nu ook een stap terug doen, richting studiebeurs. „Een emmer vol onzekerheid” noemde Lodewijk Asscher deze week de situatie voor de hedendaagse student. Dat beeld werd ook geschetst in een rapport van de Sociaal Economische Raad (SER), over de generatie die nu gaat studeren. Die lijdt onder prestatiedruk en studiestress, onder zorgen over werk, cv, tijd en geld.

Ik beken eerlijk dat ik het moeilijk vind om echt medelijden te hebben met die arme hbo-en universitaire studenten die op de pof moeten studeren. Ongeveer alles wat over het leenstelsel wordt gezegd, strookt namelijk niet met de realiteit. Al die kindjes van arme ouders die besluiten toch maar niet te gaan studeren? Krijgen gewoon een beurs. Arme kinderen uit grote gezinnen? Krijgen gewoon een beurs. Mbo-studenten? Idem.

Raak je na het behalen van je diploma werkloos? Hoef je je schuld niet af te lossen. Heb je een laag inkomen? Hoef je weinig af te lossen. Heb je even geen zin om af te lossen? Zet je een joker in.

Banken die hypotheken weigeren? Dat valt in de praktijk mee. Geen of te weinig lening om een eerste koophuis aan te schaffen is maar een klein onderdeel van het probleem; het is vooral het totale gebrek aan koophuizen dat starters parten speelt. Dat en een epidemie van flexwerk.

En dan over die verschrikkelijke schuld, dat blok aan het been. In de Nederlandse cultuur wordt het bijna als zondig gezien: meer uitgeven dan verdienen, boven je stand leven. Die calvinistische houding is in deze macro-economische tijden buitengewoon contraproductief. Ik zocht de actuele rente nog even op bij de Dienst Uitvoering Onderwijs: 0,00 procent. Je krijgt nog net geen bonus als je een studielening afsluit.

Wie slim is, lost zijn studieschuld dan ook zo traag mogelijk af. Alles levert meer op dan je schuld aflossen. Wie honderd euro per maand heeft te besteden, kan beter aandelen kopen, zijn hypotheek aflossen, een lijfrente kopen, een extra opleiding volgen. Verder smelt je schuld jaarlijks sowieso al vanzelf een beetje vanwege inflatie en overweegt de Europese Centrale Bank de geldprinter weer aan te zetten als dat smelten niet hard genoeg gaat. Het is niet makkelijk een investering te vinden die zo veel oplevert als het collegegeld van een eerstejaars student.

Het grappige is dat zelfs de invoering van het leenstelsel was gegrond op een irreële stelling, namelijk dat de studiefinanciering die eraan vooraf ging, zou betekenen dat de slager meebetaalt aan de opleiding van de notaris. Dat gebeurt alleen in een parallel universum. De notaris betaalt zo ongeveer alles in dit land: wegen, scholen, zorg, sociaal vangnet - alles wat we uitgeven. Zo hoort het ook.

En het mooie is: die notaris is nog wel eens het kind van een slager. Dat kan in Nederland. Godzijdank. Ook anno 2019 leidt het leenstelsel niet tot belachelijk veel verschil tussen een geslaagde havo-scholier uit een arme familie en een uit een rijkere familie. Beiden gaan richting hbo. Ook als ze daarvoor moeten lenen.

En toch, ik twijfel. Ik begrijp wat Lodewijk Asscher zegt. Hij zegt niet: lenen is duur. Hij zegt: het is een emmer vol onzekerheid. De SER spreekt van „psychologische stress”. De krachten zijn, zoals zo vaak, moeilijk in getallen te vangen. Het is de cultuur die ons opzadelt met een aversie tegen schulden. Er is een bepaald soort zelfvertrouwen nodig om die schulden aan te gaan en te weten dat het goed komt. Het risico van een studieschuld neem je zoveel makkelijker met een vangnet in de familie. Dat is moeilijk in beeld te brengen, maar de consequenties zijn reëel.

Het leenstelsel is echt zo slecht nog niet. Maar het is misschien goed om weer iets guller beurzen uit te delen. In een samenleving die wordt verdeeld langs steeds scherpere scheidslijnen van opleidingsniveau moet je de toegang naar de collegebanken wijd openhouden. De ladder moet koste wat kost stevig blijven staan. Dat is het kenmerk van een rechtvaardige samenleving.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.