Opinie

Als de politiek faalt moet de kiezer opnieuw richting geven

brexit

Commentaar

De Britse politiek stond altijd al garant voor theater. De afgelopen week verwerd het democratische proces in Londen evenwel tot een spektakelstuk, compleet met een zuivering in de Conservatieve partij, aangevuurd door een premier die zich steeds driester ging gedragen en die steeds minder opties lijkt te hebben.

Dat Boris Johnson de aanvoerder van Labour, Jeremy Corbyn, in het Lagerhuis een „chloorkip” noemde, past binnen de bandbreedte van Britse parlementaire gewoonten. Maar de ramkoers waarmee de premier zijn Brexit-droom probeert te verwezenlijken is ook naar Britse maatstaven uitzonderlijk. Zelfs Jo Johnson nam ontslag als staatssecretaris, omdat hij het niet meer eens was met de koers van zijn broer.

De Britse politiek kreeg drie jaar geleden van de kiezer in een referendum een duidelijke opdracht: stap uit de Europese Unie. De marge van de Leavers was klein en veel jongere kiezers hadden er spijt van dat ze niet waren gaan stemmen; dat ze een beslissing die van doorslaggevend belang is voor hun toekomst hadden overgelaten aan een generatie die afscheid neemt. Anderen waren verguld dat het Verenigd Koninkrijk, na decennia ergernis over ‘Brussel’ weer het heft in eigen hand zou nemen – ook al wist niemand precies wat dat zou betekenen.

In drie jaar tijd is de Britse politiek er niet in geslaagd de opdracht van de kiezer uit te voeren. De ontvlechting van EU en VK liep vast op de smalle marges in de politieke machtsverhoudingen en op de complexiteit van de materie. Zo moeten er grenscontroles aan de Iers-Noord-Ierse grens komen of controles tussen Noord-Ierland en de rest van het VK, controles die niemand wil.

Het Britse parlement verwierp drie keer een uittredingsakkoord en een verklaring over toekomstige samenwerking die premier May met de EU overeen was gekomen. Deze week deed het parlement er alles aan om te voorkomen dat het VK op korte termijn zonder akkoord de Unie zal verlaten, een optie die Johnson uitdrukkelijk open wilde houden.

Na een serie ongekende politieke manoeuvres is de kans groot dat er vroeg of laat nieuwe verkiezingen uitgeschreven zullen worden. Het zou een logische stap zijn om een nieuw mandaat te vragen aan de kiezer als Lagerhuis en regering er samen bij herhaling niet uitkomen. Bovendien heeft Johnson geen ‘eigen’ mandaat, hij is aan de macht gekomen door een verkiezing binnen zijn partij.

Verkiezingen dragen weliswaar de belofte in zich van een nieuw begin, maar ook daarna zijn er niet automatisch simpele oplossingen.

De Conservatieve Partij lijkt onder leiding van Johnson van een brede conservatieve volkspartij op te schuiven naar een harde anti-EU-partij. De kleinzoon van Winston Churchill, ook uit de gratie, zei dat Johnson van de brede beweging een Brexit-sekte wil maken.

Brexiteers zullen in Johnson de man zien die na drie jaar talmen eindelijk een doorbraak forceert, ook al is volstrekt onduidelijk hoe hij de kwestie van de Ierse grens wil oplossen. Hij zégt steeds oplossingen te hebben, maar hij zegt niet welke. Je kunt je ook afvragen of hij in zijn ijver niet te ver gaat. Het opschorten van het parlement werd door de rechter weliswaar goedgekeurd, maar is geen toonbeeld van democratie. De 21 dissidenten vlogen niet alleen uit de fractie, maar Johnson wil ze ook uit de partij zetten.

Labour zal ongetwijfeld werk maken van een traditioneel sociaal-democratisch programma dat de uitwassen van het marktdenken moet bestrijden. Over Brexit is Labour minder eenduidig. Jeremy Corbyn wil een betere overeenkomst met de EU nastreven en het resultaat eventueel voorleggen in een referendum. Uitstel van Brexit is voor hem geen probleem. Een vertrek zonder afspraken wilde Corbyn deze week hoe dan ook vermijden. Labour helt weliswaar naar Remain, maar wie geen Brexit wil zou zijn toevlucht moeten zoeken bij een kleinere partij als de Libdems.

Het risico bestaat dat de patstelling zich na verkiezingen herhaalt. Dan zou men een uitzonderlijke politieke constellatie als een regering van nationale eenheid kunnen overwegen. Dat klinkt nu nog ver gezocht en is met de huidige leiders van Conservatieven en Labour ondenkbaar, maar dat Johnson de kleinzoon van zijn politieke held Winston Churchill zou royeren, was begin deze week ook ondenkbaar. Churchill werkte in WOII overigens samen met Labour-leider Attlee.

En Europa? Voor de EU zit er voorlopig niets anders op dan afwachten en koers houden. Als het Verenigd Koninkrijk om uitstel vraagt kan de EU niet anders dan daarin meegaan, maar er is voor het overige geen reden om vergaande concessies te doen.