Lagerhuis-lid Dominic Grieve

Foto Oli Scarff

Uit de Tories gezet, maar niemand die het hem durft te vertellen

Interview Dominic Grieve Boris Johnson zette deze week vier prominente Tories uit de partij, onder wie Dominic Grieve, lid van het Lagerhuis sinds 1997.

Dominic Grieve draagt een pochet, spreekt kostschool-Engels, dept met zijn servet keurig zijn mondhoeken als hij na een hap roerei een antwoord wil geven en toch is hij een rebel. Ruim twee jaar strijdt de prominente Conservatief tegen de Brexit-koers van zijn partijleiders en premiers Theresa May en Boris Johnson. Hij is mordicus tegen de spierballenaanpak om hun Brexit-plan erdoor te rammen. „Natuurlijk heb ik wel eens getwijfeld of ik het bij het rechte eind had. May was ervan overtuigd dat aan het Brexit-referendum gehoor gegeven moest worden. De beste strategie was volgens haar de schade te beperken en met een deal te vertrekken. Ik heb lang nagedacht of dat correct was. Uiteindelijk vond ik het niet juist. Al drie jaar draait het Lagerhuis rondjes. De enige legitieme manier om hier uit te komen is via een nieuw referendum.”

Dat Grieve (63) deze activistische rol op zich neemt, verrast hem zelf ook. Als voormalige attorney general, de hoogste juridische adviseur van de regering (onder premier David Cameron), neemt hij structuur en hiërarchie uiterst serieus. In het Lagerhuis vertegenwoordigt hij Beaconsfield, ook al geen broedplaats van politieke rebellen. Het welvarende stadje, veertig kilometer buiten Londen, is sinds de oprichting van het gelijknamige kiesdistrict in 1974 in handen van de Tories geweest.

Toch wekte hij deze week de woede van Johnson door in te stemmen met het wetsvoorstel dat een No Deal-Brexit op 31 oktober moet blokkeren. Als gevolg daarvan werd Grieve door Johnson uit de fractie en waarschijnlijk uit de partij gezet. „Het is een surrealistische ervaring, eerlijk gezegd. Ik stem al op de Conservatieven sinds de verkiezingen van 1974 en opeens weet ik niet of ik nog lid van de partij ben. Ik denk het niet, maar ik weet het niet zeker”, zegt hij. „Het bevreemdende is dat niemand iets tegen mij gezegd heeft. Ik merk dat ik niet meer kan inloggen in computersystemen van de partij. Ik heb geen toegang meer tot het partijkantoor in mijn eigen kiesdistrict. Ik ga ervan uit dat ik dus geen lid meer ben. Maar ik heb geen telefoontje gehad, geen bericht, geen appje. Ik heb altijd een goede band gehad met de whips (de fractiemanagers in het Lagerhuis, red.) en ik vermoed dat zij het nogal gênant vinden en te beleefd zijn om iets te zeggen.”

Begin oktober vindt het jaarlijkse partijcongres van de Tories plaats. Grieve moet daar enkele toespraken houden en wil weten of hij wel wordt toegelaten tot het congrescentrum in Manchester. „Ik hoop dat er spoedig duidelijkheid is.”

De afgelopen jaren sprak Grieve met regelmaat af met een groepje Europese journalisten. We ontbeten, ’s ochtends heel vroeg, in een besloten zaaltje van een Londens restaurant om de stand van zaken door te nemen. Zo goed als alles was off the record, want alle acties en plannen van Grieve lagen gevoelig, vond hij. In die tijd zagen we Grieve veranderen. Eind 2017 ging het hem om juridische scherpslijperij: de regering had in zijn ogen volgens de ongeschreven Britse grondwet niet de bevoegdheid om de Brexit te regelen, die macht lag bij de vertegenwoordigende en niet bij de uitvoerende macht. In die tijd keek Grieve met een koele, bijna afstandelijke blik, naar de Brexit.

In maart dit jaar kreeg hij ruzie met zijn lokale partij-afdeling, waar Brexiteers de macht hadden gegrepen. Toen was hij boos en voelde zich afgedankt: 22 jaar diende hij zijn kiesdistrict, hij verdiende het niet zo behandeld te worden. Nu hij uit de Tories is gegooid, is hij monter en praat anderhalf uur lang, eindelijk on the record, alsof hij verlost is van het conflict tussen zijn idealen en zijn loyaliteit aan de partij.

Lees ook het interview met Tom Brake, lid van het Britse Lagerhuis: ‘Johnson ten val brengen levert onverantwoorde risico’s op’

De consternatie was enorm deze week bij de Britse Conservatieven. Dat kwam niet door de nederlagen die premier Johnson in het Lagerhuis leed en de eindeloze Brexit-impasse. Inmiddels is de partij daaraan gewend, of er zelfs door verdoofd.

Het besluit van Johnson om de groep fractiegenoten te royeren, ingefluisterd door zijn zeer omstreden politiek adviseur Dominic Cummings, bleek de grootste schok. Nicholas Soames, 36 jaar in het Lagerhuis, goede vriend van Prins Charles en kleinzoon van Winston Churchill, Kenneth Clarke, oud-minister van Financiën, met bijna een halve eeuw aan parlementaire ervaring, en Rory Stewart, die furore maakte tijdens de leiderschapsverkiezing voor de zomer, moeten eveneens weg.

In een klap zuiverde Johnson op aandringen van Cummings het verleden, het geweten en de toekomst uit de partij.

Grieve kan het niet bevatten. „Het is zo schadelijk, zo ontzettend schadelijk”, zegt hij. „Er zullen mensen zijn die de daadkracht van Johnson en Cummings roemen, maar ik bespeur enorm ongemak bij ministers, gewone leden van de Conservatieve Partij en stemmers. De aantrekkingskracht van de partij bij verkiezingen zal kleiner zijn, omdat de partij opeens een stuk minder breed is.”

Voor Cummings heeft hij geen goed woord over. De adviseur, die door de gangen van Downing Street 10 en het paleis van Westminster loopt in T-shirt of slordig overhemd met bodywarmer, was de strateeg van de Leave-campagne ten tijde van het referendum. Toen was hij succesvol, als hoogste politiek adviseur van Johnson maakt hij in korte tijd veel vijanden. „David Cameron omschreef Cummings ooit als een psychopaat. Ik zie tot nu toe geen reden aan die typering te twijfelen. Cummings is een Basji-boezoek – de wrede, bloeddorstige en meedogenloze huurlingen van het Ottomaanse rijk die plunderden en zich aan geen enkele regel hielden.”

Is de machtsgreep van Cummings het einde van de Conservatieve Partij?

„Dat denk ik niet. Ik weet dat er redelijke, gematigde en beschaafde mensen voor de partij werken. Het probleem is de partijtop. Boris Johnson gelooft in niks, behalve zichzelf. Hij was ooit een liberale, kosmopolitische politicus, maar hij heeft de macht verworven met steun van een populistische, rechtse stroming binnen de partij. Johnson is gijzelaar. Ik denk ook dat in korte tijd duidelijk is geworden dat de capaciteiten die Johnson werden toegedicht zijn overschat. Hoe hij debatteert in het Lagerhuis is bedroevend. Zijn leiderschap tot nu toe is rampzalig. Als Johnson zich ontdoet van Cummings, zien we misschien weer die andere Johnson.”

Die spartelende Johnson verloor deze week de stemmingen in het Lagerhuis. Tevreden?

„Het is goed nieuws dat we waarschijnlijk een No Deal eind oktober vermijden. Ik verwacht dat de wet die de premier opdraagt een verlenging aan te vragen, bekrachtigd wordt voor het parlement volgende week geschorst wordt. Over een dikke week zal het hier rondom het parlement doodstil zijn, want dan zijn wij naar huis gestuurd. Ik ga wandelen in de Schotse Hooglanden. Ik wil ooit alle 282 Munro’s, zoals de Schotse bergen heten, beklommen hebben. Terwijl ik dat doe is het mogelijk dat Johnson nog tot 17 oktober met de EU onderhandelt over een nieuwe deal. Mocht dat niet lukken, dan is hij wettelijk verplicht uitstel van uittreden aan te vragen.”

Johnson zegt dat hij liever dood in een greppel ligt dan dat hij om uitstel vraagt.

„Hij heeft geen keus. Het is straks de wet. De regering moet zich aan de wet houden. Verzuimt de premier dat te doen, dan stappen we naar de rechter. Als Johnson weigert, levert dat een ongekende constitutionele aardbeving op.”

Misschien neemt hij domweg ontslag.

„Boris Johnson lijkt mij niet het type dat uit eigen beweging opstapt en braaf terugkeert naar de journalistiek. Hij zal niet de geschiedenisboeken in willen gaan als de premier die het kortst aan de macht was.”

U denkt niet dat er voor eind oktober een verkiezing komt?

„Gezien alle trucs die deze regering uithaalt, vind ik het pas verantwoord verkiezingen te houden als uitstel door de EU is toegekend, zodat we op zijn minst tot 31 januari hebben. Op die manier kunnen er fatsoenlijk verkiezingen plaatsvinden en heeft de volgende regering tijd om met de EU te onderhandelen. Op dit moment weten we niet wat we na verkiezingen willen. Het lijkt mij een zeer slecht idee om in oktober naar de stembus te gaan om vervolgens een nieuwe regering te dwingen onder enorme tijdsdruk met een plan te komen. Als ik Labour was, zou ik pas akkoord gaan met verkiezingen in december.”

Uiteindelijk zijn verkiezingen onvermijdelijk?

„We komen aan het einde van een politieke cyclus: Johnson kan niks meer. Ik acht de kans uitermate klein dat Johnson een Eureka-moment krijgt en in Brussel een nieuwe deal sluit. No Deal is ook uitgesloten. Vastgelopen premiers denken al snel dat een stembusgang uitkomst biedt.”

U klinkt niet overtuigd.

„Ik ben sceptisch, want ik denk dat de uitslag het Lagerhuis nog meer fragmenteert. De ironie is dat net nu we richting de uitgang van de EU bewegen, de Britse politiek Europeser van karakter wordt. Het is helder dat wij naar een systeem van meerdere kleinere partijen gaan die coalities moeten vormen om zaken gedaan te krijgen. Maar de politici in dit land blijven dat ontkennen. Labour-leider Jeremy Corbyn is het schoolvoorbeeld van een leider die alleen bereid is achter zijn puur linkse beleid te staan. Leiderschap tonen door een compromis te sluiten is voor hem onmogelijk. Ik denk dat deze manier van denken pas verandert na deze staatkundige en politieke crisis.”

Grieve vreest die toekomst, na de Brexit. „Veel Conservatieven steunen een harde Brexit alleen maar als rechtvaardiging om, eenmaal ontdaan van Europese regels, een nieuw economisch model in te voeren, met meer vrijhandel en minder regels. Ze voelen een soort magnetische aantrekkingskracht tot Singapore en de Verenigde Staten. Dat is niet ideologisch fout, maar ik denk niet dat het toepasbaar is op het Verenigd Koninkrijk, een West-Europese verzorgingsstaat.”

De Conservatieven beweren dat ze altijd verkiezingen winnen met hun plannen weinig geld uit te geven.

„Er is geen snipper bewijs dat Britten wensen te wonen in een staat waar de zorgzame rol van de overheid is uitgehold. Als er een Brexit komt en deze plannen worden werkelijkheid, zal de steun voor meer protectionisme, meer staatsinmenging in de economie, voor een zeer links bewind alleen maar toenemen. Juist zo’n snoeiharde Brexit biedt Jeremy Corbyn een gigantische kans om uiteindelijk verkiezingen te winnen.”

Uit zijn broekzak pakt Grieve zijn smartphone. „Eigenlijk zijn het rotdingen. Ze beheersen onze levens. Ik heb een zalige vakantie in Bretagne gehad, maar ik zat wel 80 procent van de tijd naar dit beeldscherm te staren en te tikken om politiek te bedrijven.”

Lees ook: Wie is de echte democraat in de Britse Brexit-saga?

Hij zoekt in zijn inbox. „Ah! Dit is een mooie.” Hij leest voor. „Dominic. Je bent een lafaard, een verrader en je moet je schamen voor wie je bent en wat je doet”, citeert Grieve de e-mail van een kiezer. „Wat ik zo grappig vind, is dat zo’n boze schrijver altijd vergeet zijn of haar automatische handtekening uit te zetten. Dus als ze klaar zijn met hun gal spuwen sluiten ze hun e-mail af met ‘hoogachtend’.”

Grieve vertelt dat hij twijfelt of hij in de politiek wil blijven. Hij kan niet verder als Tory, wenst zich niet aan te sluiten bij een andere partij en zal als onafhankelijke kandidaat, zonder partijfinanciering en partijapparaat, een zetel moeten veroveren. En hij is de drek beu.

In een van onze eerdere gesprekken vertelde Grieve dat zijn pleidooi voor een nieuw referendum een laatste kans was. „Als ik dit verlies, is het over. Britse deelname aan Europa wordt dan iets wat mijn kinderen misschien ooit weer kunnen bepleiten. Voor mijn generatie is het gedaan.”