Ellen van Loon werd deze week aan de kant gezet als architect van de renovatie van de Tweede Kamer.

Foto Tessa Posthuma De Boer

Weggestuurde Binnenhof-architect: ‘Ik moest vechten tegen schimmen’

Ellen van Loon architect van bureau OMA In 2017 kreeg Ellen van Loon van OMA opdracht een renovatie-ontwerp voor de Tweede Kamer te maken. Na kritiek op haar „megalomane” plannen werd OMA deze week aan de kant gezet. „Die geheimhouding maakte alles kapot.”

Opgelucht is ze. Dat is het overheersende gevoel bij Ellen van Loon nu ze aan de kant is gezet als architect van de renovatie van de Tweede Kamer. Twee jaar lang was het „vechten tegen schimmen”. Haar critici lekten anoniem naar de media, de Kamer hield zich vaker bezig met de beeldvorming dan met de inhoud. En al die tijd mocht ze niets zeggen.

In 2017 vroeg het Rijksvastgoedbedrijf aan architectenbureau OMA om een ontwerp te maken voor de renovatie van het Tweede Kamercomplex. „Een enorme eer natuurlijk. Daar kan je geen nee tegen zeggen.” Van Loon en haar medewerkers kwamen terecht in een bunker, bijna letterlijk. Ze moesten een contract tekenen dat totale geheimhouding vergde. Brak ze die, dan moest ze „een enorme boete” betalen. Collega’s bij OMA mochten niets over de inhoud weten. Het team zonderde zich af op een bewaakte verdieping van het kantoor.

De verbouwing is deel van de renovatie van het Binnenhof, die maximaal 475 miljoen euro mag kosten.

Vanaf de zomer van 2018 nam de politieke weerstand tegen OMA toe. Er werd gelekt, over „grootheidswaanzin”, over „megalomane kantoortuinen” en een „wit mausoleum” in het ontwerp van Van Loon.

Deze week maakte verantwoordelijk staatssecretaris Raymond Knops (Binnenlandse Zaken, CDA) bekend dat de Rijksoverheid de samenwerking met het bureau stopzet. Het bureau krijgt 2,7 miljoen euro mee – deels afkoopsom, deels een betaling om delen van het OMA-ontwerp toch uit te voeren. „Ze kunnen 95 procent van ons ontwerp gewoon uitvoeren”, zegt Van Loon. En, zo eiste ze van Knops, ze mag nu haar verhaal doen.

Waarom ging het mis?

„Het programma van eisen van de Kamer was behoorlijk ambitieus. Ze wilden bijvoorbeeld een tweede grote vergaderzaal. Dat is een zeer ingrijpend voorstel, alles moest daardoor schuiven. Je taak als architect is dan om te laten zien wat er allemaal mogelijk is. We kwamen met allerlei alternatieve voorstellen.

„Bij een normale opdracht bespreek je die met je klant. Communicatie, begrijpen voor wie je ontwerpt, is cruciaal. Maar dat leverde hier een gigantisch probleem op. Want door die geheimhouding wist maar een heel klein groepje wat we deden.”

Lees ook: Hoe de verbouwing van het Binnenhof ontaardde in een ruzie

Met welke opdracht ging u te werk?

„Sinds de laatste renovatie, in 1992, is er nauwelijks onderhoud gepleegd, het is allemaal houtje-touwtje. De gebouwen van de Tweede Kamer vormen samen een soort stadje met kleine gebouwtjes. Echt kruip-door-sluip-door. De hele techniek moet opnieuw worden geïnstalleerd, dat is 80 procent van het werk en de kosten. We zijn daarbij ontzettend voorzichtig geweest, we hebben met een soort acupunctuurprikken hier en daar verbeteringen aangebracht.

„Het moest sober en doelmatig, maar onze opdracht was ook om het gebouw klaar te maken voor de 21ste eeuw. De politiek is veranderd. Er zijn meer bezoekers, meer vergaderingen, de beveiliging moet beter. Maar het gebouw is onveranderd gebleven. Het eten voor het ledenrestaurant moet door het hele gebouw worden vervoerd, de karretjes met vis gaan in de personenlift, bij wijze van spreken met premier Rutte ernaast. De vuilcontainers staan gewoon in het zicht. Die hele logistiek wilden wij ondergronds uitvoeren.”

Dat klinkt als een technische opdracht. OMA staat juist bekend om grote, iconische gebouwen. Was dat wel een goede match?

„Het Rijksvastgoedbedrijf heeft om mij persoonlijk gevraagd. Ik heb de nodige ervaring. Ik werkte mee aan de renovatie van de Rijksdag in Berlijn. In het hart van Londen heb ik het nieuwe hoofdkantoor van de Rothschild-bank ontworpen. Die wilden niet te zichtbaar aanwezig zijn, dan bouw je dus niet iconisch.

„OMA heeft een enorme portfolio opgebouwd. We bouwen zo iconisch of sober als de opdrachtgever dat wil. In Venetië hebben we pal naast de Rialtobrug een middeleeuws pand heringericht. We willen iets doen met de geschiedenis van zo’n prachtig gebouw, maar dat doen we juist door subtiel te werk te gaan. Net als hier.”

De rijksbouwmeester, Floris Alkemade, werd vriendjespolitiek verweten. Hij werkte eerder als architect bij OMA.

„Dat klopt, lang geleden. Maar dat geldt voor de helft van de Nederlandse architectenwereld. OMA heeft honderden mensen in dienst. Dat heeft niets met vriendjespolitiek te maken.”

Wat vond de Kamer van uw werk?

„De Kamer was in september 2017 bijna helemaal akkoord met ons structuurontwerp. Dat hadden we ook gemaakt op basis van hun programma van eisen. En het was allemaal binnen het budget.”

Uit verslagen uit die tijd blijkt ook dat de bouwbegeleidingscommissie met grote delen van de OMA-voorstellen akkoord ging. Ook met de logistieke ingrepen en met de „groene gracht” die later werd neergesabeld als „tropische kantoortuin”. Bij het samenvoegen van de restaurants was de enige vraag of het menu genoeg variatie zou behouden. De Kamerleden waren „enthousiast” over de verplaatsing en verruiming van de entree.

Soms waren er kanttekeningen. De tweede grote zaal waar de Kamer om had gevraagd, mocht bijvoorbeeld niet bovenop de plenaire vergaderzaal. Van Loon: “Als we kritiek kregen, pasten we de plannen aan. Die zaal hebben we laten schieten.”

Was u verbaasd toen er heftig verzet tegen uw ontwerp ontstond?

„Het voelde heel vreemd dat ze afstand namen van keuzes waarmee ze zelf akkoord waren gegaan. Misschien is een aantal lieden zich doodgeschrokken. De ergste kritiek – ze hadden het over ‘megalomane plannen’ – las ik in de krant van anonieme mensen. Het was shockerend dat er een serieuze politieke discussie werd gevoerd op basis van anonieme en onjuiste informatie.

„Ik bén helemaal geen megalomane architect. We moesten jarenlang door een berg onwaarheden modderen. Ik kon me nooit verdedigen, gewoon uitleggen wat onze echte plannen waren. Die geheimhouding heeft alles kapotgemaakt. Over de inhoud ging het nooit. Je vecht tegen schimmen. En dat ging uiteindelijk mis.”

Kamervoorzitter Arib zei in de Kamer dat ze niet zou toestaan dat de door Pi de Bruijn ontworpen nieuwbouw van de Tweede Kamer met uw ontwerp zou worden „verminkt”.

Lees ook het opiniestuk van Adri Duivesteijn over de verbouwing: Renovatie Binnenhof vraagt open debat en publieke opdrachtgever

„Misschien weet ze dat niet, maar het is in onze wereld een hele zware term, omdat je dan moedwillig iemand werk aantast.”

Waarom heeft u niet met De Bruijn samengewerkt?

„Wij hebben daar vanaf het begin om gevraagd, hij wees dat zelf af. Hij wilde het alleen zelf doen. Jammer, want het had prima gekund. Bij OMA zijn we gewend samen te werken, het moet niet om je eigen ego gaan.”

Hoe zat het dan met die tuin?

„Dat ging om twee dingen. We wilden een hofje midden in het gebouw dat nu onbereikbaar is toegankelijk maken voor de bewoners. En dat wilden we binnen het gebouw voortzetten. Dus maakten we een ‘groene gracht’, een historische verwijzing naar de oude gedempte gracht die daar liep. Zo’n tuin is duurzaam en goed voor de luchtvochtigheid.

„Megalomaan is het totaal niet. Maar in een van de tekeningen had ik een palmboom getekend. Het is binnen toch warm, daar past zo’n plant beter bij. En toen ging het ineens over megalomane tropische kantoortuinen. Die tuin binnen het gebouw heb ik in het ontwerp gelaten. Ik wilde me niet laten sturen door een lek in de krant. Ik heb er alleen een andere boom ingetekend.”

Jullie ontwerp voor de Oude Zaal werd in de kranten omschreven als een soort ‘wit mausoleum’ met ‘walgelijk’, goedkoop laminaat, een vernietiging van historische elementen.

Van Loon bladert door het structuurontwerp, en laat een paar visualisaties zien. „Bizar, vind ik dat. Toen die zaal in de 19e eeuw gebouwd werd, stond je op een prachtige houten vloer. Sinds de laatste renovatie ligt er een kleurrijk tapijt, met daaronder een aftands parketje. Die vloer moet er toch uit om de leidingen opnieuw te leggen. Het kost meer om de bestaande vloer terug te brengen. Grote delen van het complex zien er shabby en afgeleefd uit. Nu gaat iedereen en alles eruit, bewoners, plafonds, wanden en muren. Gebruik dit moment dan ook! Je hoeft maar even te schrapen of er komt een prachtig oud plafond tevoorschijn. Je hebt schilderijen die in het Rijksarchief liggen te verstoffen, die kun je bijna kosteloos ophangen in de Kamergebouwen. Dit is ons erfgoed, dat moeten we koesteren. En dat konden wij, binnen het budget.”

Het verwijt was dat u niet wilde luisteren naar klachten over het ontwerp, volhardde in uw ideeën. OMA wil hier weer een iconisch megaproject van maken, dat was het beeld.

„Dat klopt gewoon niet. We luisterden wel. Maar we konden ons verhaal niet kwijt. We hebben heel vaak, honderden keren aan het Rijksvastgoedbedrijf gevraagd of we direct met de bouwbegeleidingscommissie van de Kamerbewoners mochten praten. Dat zei heel vaak nee.”

Waarom?

„Ik snap het werkelijk niet. Er zat te veel spanning in het proces, hoorden we dan. Maar die wilden we juist wegnemen.”

Bent u zelf ooit naar Kamerleden gestapt om de misverstanden op te helderen?

„We hebben leden van de bouwbegeleidingscommissie en het presidium uitgenodigd om bij ons langs te komen, maar die hebben daarop niet gereageerd.

„Ik weet dat ze het druk hebben. Maar ze hadden er wel wat meer tijd aan mogen besteden, zich erin mogen verdiepen. Iets zakelijker en serieuze en inhoudelijker. En durven om een visie te hebben over de toekomst; dat ontbreekt heel erg.

„Een aantal van die Kamerleden in die commissie die de geheime plannen zag, moest ook via de Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken Knops aanspreken op de verbouwing. Die mensen hadden dus twee rollen: meebeslissen en controleren. Soms hoorde je in die openbare vergaderingen zaken waarvan je dacht: je wéét dat dit niet klopt, want je hebt alle informatie van ons gekregen. Dan voelde ik me wel bedonderd.”

En de staatssecretaris? Knops is de eindverantwoordelijke.

„Als ik Knops hoorde, dacht ik ook wel eens: het zou goed zijn als iedereen naar het ontwerp had gekeken.”

Waar het precies mis ging, begrijpt Van Loon nog steeds niet. „Om het geld gaat het niet, al onze voorstellen vielen binnen het budget. Ze zijn bang voor de beeldvorming. Ik denk dat de Kamer uiteindelijk gewoon een likje verf wil.”

In een reactie verwijst een woordvoerder van Knops naar een brief die hij deze week naar de Tweede Kamer stuurde. Daarin staat dat hij de samenwerking met OMA verbrak wegens „onvoldoende vertrouwen”. Ook schreef hij dat Pi de Bruijn, de oorspronkelijke architect van de nieuwbouw in de Kamer, OMA opvolgt. OMA werd voor 2,7 miljoen afgekocht.

Luister ook naar de aflevering die de podcast Haagse Zaken eerder over de verbouwing maakte:

Correctie (6 september 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Floris Alkemade baas van het Rijksvastgoedbedrijf is. Dat klopt niet. Hij is rijksbouwmeester, en selecteert in die hoedanigheid architecten bij nieuwbouw en renovatie van rijksvastgoed.