Opinie

Een ophitser uit de hoogste kringen

Brexit Als Boris Johnson c.s. volharden in hun denkbeeldige strijd tussen het volk en de politici, maken zij hun eigen traditie kapot, schrijft
Weinig mensen zijn zo typisch voor een Engelse elite als Boris Johnson, schrijft Ian Buruma.
Weinig mensen zijn zo typisch voor een Engelse elite als Boris Johnson, schrijft Ian Buruma. Andrew Milligan

Het beeld van de Britse premier Boris Johnson als leider van de gewone man die moet opboksen tegen de elites, is op zijn zachtst gezegd merkwaardig. Weinig mensen zijn tenslotte zo typisch voor een bepaalde Engelse elite als Johnson: kostschooljongen in Eton, student klassieke talen in Oxford, het accent en de habitus van een piepkleine upper class, en een gekoesterd zelfbeeld als navolger van Winston Churchill. Als journalist en politicus was hij soms brutaal, en niet zelden leugenachtig, maar altijd een conservatieve voorvechter van de Britse gevestigde orde.

Toch stelt hij zich nu op als ware vertolker van de ‘stem van het volk’, de ferme tribuun die pal staat voor een harde Brexit en iedereen die daarin niet meegaat af te schilderen als volksverrader. Het volk heeft gesproken in het referendum. En dus is elke poging om de negatieve gevolgen daarvan te verzachten, of de breuk iets uit te stellen, een aanval op de volkswil.

Strijd tussen volk en politici

De oppositie in het parlement is enorm, vooral na zijn beslissing om het parlement op te schorten teneinde een Brexitdebat te ontwijken. Nadat een oud-minister besloot de Conservatieve Partij te verlaten, hebben de Tories niet eens een meerderheid meer. Dinsdag stemde het parlement voor een motie om het Brexitproces over te nemen van de premier. De 21 Conservatieve parlementariërs die voor de motie stemden, waaronder enkele oud-ministers en de kleinzoon van Churchill, werden door Johnson geschorst. De motie is aangenomen. Nieuwe verkiezingen zijn daarom haast onvermijdelijk. Johnson zal zijn best doen dit te presenteren als een strijd tussen ‘het volk’ en de politici die hem in de weg staan.

Johnsons gedrag is uitzonderlijk, maar niet illegaal. In elk geval is het niet conservatief in de zin van bescherming van traditionele normen en de gevestigde orde. Het strookt zeker niet met de Britse traditie. Sommigen zien overeenkomsten met het opkomende fascisme in de jaren dertig. Maar het zal Johnson niet zijn ontgaan dat er een veel oudere parallel is met zijn volksmennerij: de volkstribunen in het laat-republikeinse Rome die de woede tegen de elites wisten op te zwepen, soms met geweld. De ophitsers kwamen zelf soms uit de hoogste kringen. Hun doel was het gezag van de Senaat te ondermijnen. Er was vast veel mis met de patriciërs in de Senaat, maar het resultaat van populistische demagogie was het einde van de republiek en het begin van keizerlijke tirannie.

Referenda zijn ook geen Britse gewoonte. Toen Churchill in 1945 voorstelde er een te houden om zijn oorlogskabinet voort te zetten, wees de Labour-leider Attlee dit meteen van de hand. Volksstemmingen zijn in strijd met al onze tradities, zei hij. Mussolini was een grote voorstander van volksstemmingen, zoals alle dictators. In gesloten systemen geldt een plebisciet als een vorm van directe democratie, waarin de wil van het volk wordt vertolkt door de wil van de grote leider.

Een parlementaire democratie kenmerkt zich juist door het feit dat deze indirect is. Het Britse systeem is een van de oudste voorbeelden. De staat als vertegenwoordiger van de volkswil stamt juist uit de Franse Jacobijnse traditie, die door Britse conservatieven, met Edmund Burke als beroemdste voorbeeld, altijd werd afgewezen. Het ‘volk’ bestaat niet in een liberale democratie, laat staan een volkswil, of een volksstem. Politici worden gekozen om belangen te verdedigen die vaak met elkaar in conflict zijn.

Geliefd parlementair systeem

In een liberale democratie is publieke opinie ook vaak meer representatief dan een directe expressie van volksgevoelens. De openbare mening werd in al haar schakeringen altijd vertolkt in pers, radio, of televisie, met journalisten en redacteuren als ‘bemiddelaars’. Dankzij het internet worden opinies nu op enorme schaal verspreid zonder professionele bemiddeling, en zonder filters. Het volk heeft nu honderden miljoenen stemmen. Ook journalisten worden veelal als overbodig gezien en gewantrouwd.

Dit wil niet zeggen dat we politici of journalisten op hun woord moeten geloven. Maar we zien hoe gemakkelijk de openbare mening zonder representatie in de media of de politiek kan worden gemanipuleerd door boeven en demagogen. Door het gezag van het parlement bewust te ondermijnen, bedreigt Johnson de liberale democratie, precies zoals de Romeinse volkstribunen.

Er zitten nare kantjes aan de Brexitcampagne, zoals xenofobie en illusies over vergane glorie. Het meest fatsoenlijke argument tegen de EU betreft de soevereiniteit. De EU is geen democratie. Lidstaten moeten accepteren dat er wetten worden gemaakt door mensen die niet direct in nationale verkiezingen zijn gekozen. Je kunt dus betogen dat een liberale democratie geen wetgevende functies kan overlaten aan supranationale instellingen zonder iets van nationale soevereiniteit prijs te geven.

Lees ook: Uit de Tories gezet, maar niemand die het hem durft te vertellen

Sommige mensen beschouwen absolute nationale soevereiniteit als het centrale punt van hun politieke systeem. Dit geldt niet alleen voor het Verenigd Koninkrijk. De Britten zijn terecht trots op hun oude parlementaire traditie. Maar als mensen een fetisj maken van ‘de stem van het volk’ die in een volksstemming tot uitdrukking zou komen, dan komen zij terecht in een heel andere traditie dan die van Westminster. Dan worden zij tot voorvechters van iets dat haaks staat op hun eigen geliefde parlementaire systeem.

Als Johnson en zijn aanhangers volharden in hun denkbeeldige strijd tussen het volk en de politici, maken zij hun eigen traditie kapot. Brittannië zal niet meer zo groot zijn, figuurlijk, maar ook letterlijk, bijvoorbeeld als de Schotten besluiten dat zij liever alleen verder willen in Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.