Recensie

Recensie Boeken

De man die zich vrijwillig liet opsluiten in Auschwitz

Witold Pilecki Deze Pool liet zich vrijwillig opsluiten in Auschwitz, maar werd door de Sovjets alsnog vermoord. Het leven van de ‘fascinerendste verzetsstrijder uit WO II’ is nu gereconstrueerd.

Witold Pilecki als gevangene in Auschwitz, maart 1941
Witold Pilecki als gevangene in Auschwitz, maart 1941

Een handlanger in de ziekenboeg waarschuwde hem al. Op het ochtendappèl zou zijn nummer worden afgeroepen. Dat was meestal slecht nieuws. Witold Pilecki, Pools verzetsstrijder in Auschwitz, pijnigde zich een nacht lang met de vraag of, waar en hoe de kampleiding lucht had gekregen van de door hem opgezette verzetsorganisatie onder de gevangenen. Na het appèl werd hij naar de postkamer gebracht. ‘Beste man’, vroeg een SS’er die er werkte: ‘Waarom schrijf je geen brieven?’ Pilecki schoot bijna in de lach, de opluchting was enorm. Het was waar dat hij geen brieven schreef. Om zijn familie niet in gevaar te brengen. Bovendien gebruikte hij een andere naam; bewust had hij zich laten arresteren en, even bewust, met valse identiteitspapieren. Hij vermoedde al dat het verdacht was niet naar huis te schrijven en dus had hij een stapeltje brieven in enveloppen gestopt en een handlanger met een baantje bij de postkamer gevraagd er ‘AFGEWEZEN’ op te stempelen. ‘Ik schrijf wel brieven’, kon hij daarom antwoordden, ‘en dat kan ik bewijzen.’

‘Nou ja, zeg!’ schreeuwde de SS’er, semi-verbaasd. ‘Hij kan het bewijzen!’

Vervolgens escorteerde hij Pilecki naar zijn celblok, om de brieven te halen. Onderweg smoorde het lichte triomfgevoel van Pilecki in het geluid van geweerschoten uit de richting van de kiezelgroeve. Daar vond de executie plaats van de negentien andere mannen wier nummers die ochtend waren afgeroepen.

Duizend dagen in het kamp

De scène is tekenend voor Pilecki’s tijd in Auschwitz, net als voor de biografie die de Britse ex-oorlogscorrespondent Jack Fairweather over hem schreef. Omdat het vaak zo ging: spannende situaties liepen goed af omdat Pilecki iets slims had bedacht, terwijl het ondertussen fout ging met de mensheid. Eén stap vooruit, honderden achteruit, tot Pilecki na bijna duizend dagen in het kamp besefte dat de door hem gevraagde hulp van buiten niet zou komen, niet van de geallieerde legers (te ver weg voor bombardementen, de urgentie niet hoog genoeg), noch van het Poolse verzet in Warschau (slagingskans te klein, risico’s te hoog). Dus ontsnapte Pilecki uit het kamp, om de strijd tegen de Duitsers elders voort te zetten.

Witold Pilecki met vrouw Zofia en kinderen Maria en Andrzej, ca. 1935

Witold Pilecki is waarschijnlijk de fascinerendste verzetsstrijder uit de Tweede Wereldoorlog. Herenboer uit een verarmd adellijk geslacht, met een hoog voorhoofd, rustig voorkomen en een afgewogen manier van praten. Als 19-jarige soldaat streed hij in een oorlog tegen de nog jonge Sovjet-Unie. Negentien jaar later vocht hij als cavalerie-officier tegen de Wehrmacht (zijn paard stierf), om zich na het verlies van de Duitsers in 1945 niet neer te leggen bij de nieuwe status van zijn land: een vazal van de Sovjet-Unie. Hij vluchtte niet naar Engeland, zoals zijn meerderen hem adviseerden, maar bleef hun rapporten sturen over de gestage overname van Polen door de communisten. Die kregen hem te pakken en na een showproces schoot een beul hem een kogel in het achterhoofd. Er kwam een verbod op zijn naam en de Polen vergaten hem bijna, tot in de afgelopen tien jaar een hausse aan films en publicaties over hem verscheen.

Wreedheid

Nu is er deze indrukwekkend nauwkeurige reconstructie van zijn korte leven. Het gedetailleerde verslag dat Pilecki in de zomer van 1945 zelf over zijn tijd in Auschwitz schreef, vult Fairweather op cruciale punten aan met informatie uit bronnen die hij dankzij een legertje Poolse onderzoeksassistenten wist aan te boren. Geen misverstand: Pilecki zat niet in het vernietigingskamp, Auschwitz-Birkenau, maar in het basiskamp, door de Duitsers Stammlager genoemd. Dat kamp was opgericht en bedoeld voor de Poolse elite. Gevangenen werden er afgebeuld, uitgehongerd, dikwijls vermoord, maar hun dood was niet het enige doel. Ze moesten het grote kampencomplex bouwen dat wereldwijd bekend zou staan als Auschwitz.

Voor hen die de eerste maanden van het basiskamp waren doorgekomen, kwam een tijd waarin de SS’ers hun wreedheid op nieuwe gevangenen richtten, vooral van het nieuwe kamp, Birkenau. Pilecki’s en zijn mannen vonden baantjes waarin ze konden overleven. Enkelen werden zelfs vrijgelaten, meestal nadat de familie nazi’s in Warschau hadden omgekocht. Zij kregen van Pilecki verslagen mee om de wereld te informeren over de wreedheden en, uiteindelijk, over de gaskamers waarin duizenden Joden uit heel Europa werden vermoord. Fairweather weet overtuigend aan te tonen dat die berichten wereldleiders als Churchill ook echt hebben bereikt.

Luizen met vlektyfus

Pilecki had een handlanger bij het ‘arbeidsambt’, een soort uitzendbureau van het kamp. Daardoor wist hij ‘zijn’ mensen baantjes te bezorgen waarin ze konden overleven. Zelf belandde hij in de looierij en op een beslissend moment in de bakkerij, die buiten het kamp lag. Daar ontsnapte Pilecki, na enkele succesvolle sabotages te hebben gepleegd. Zoals het vermoorden van de meest sadistische SS’ers en kapo’s. Pilecki’s mannen gebruikten daarvoor een onorthodox, maar effectief wapen: ze strooiden door vlektyfus geïnfecteerde luizen op de kragen van hun uniformen.

Witold Pilecki (l) met een vriend in Sukurcze, ca. 1930 Foto’s Familie Pilecki

Ook wisten ze een radio te bouwen met verzameld materiaal, op een verstopplek en met hulp van, opnieuw, de bondgenoot in de ziekenboeg. Die man heette Wladyslaw Dering. Hij redde niet alleen Pilecki’s leven tot twee keer toe, maar hij, en mannen als hij, geven deze biografie ook haar kracht. Want aan een boek over een man als Witold Pilecki kleeft een bezwaar. Zijn heldendom is te groot, zijn daden te onbetwist. De morele ambiguïteit benodigd voor werkelijk intrigerende levens vindt Fairweather bij anderen, gelukkig, en het is wellicht zijn grootste prestatie dat hij het vizier ook op hen richt.

Lomp en arrogant

Zoals op dokter Dering, een gynaecoloog wiens deportatie naar Auschwitz in juni 1940 de aanleiding was voor Pilecki’s verzetsgroep om een infiltrant naar het mysterieuze kamp te sturen. Daar was Dering belangrijk voor het verzet omdat hij, als gevangene, het vertrouwen had gewonnen van verscheidene SS’ers. Dat deed hij door zich lomp, arrogant en zelfs agressief te gedragen tegenover medegevangenen. Als chirurg nam hij tevens deel aan gruwelijke medische experimenten op vooral Joodse gevangenen. In 1944 bestempelde de kampleiding hem officieel tot ‘Volksduitser’ en liet hem vrij.

Na de oorlog stelde de Poolse regering een onderzoek in naar zijn vermeende oorlogsmisdaden. Dering vluchtte naar Londen, waar hij een jaar voor zijn dood in 1964 de auteur Leon Uris een smaadproces aandeed. Uris had Dering in zijn bestseller Exodus opgevoerd als een kamparts die meer dan 16.000 geslachtsoperaties had uitgevoerd. In zijn vonnis deed de rechter recht aan het morele moeras waarin het proces belandde. Hij sommeerde Uris een halfpenny schadevergoeding te betalen, het kleinste Britse muntstuk. Dering moest op zijn beurt Uris’ proceskosten betalen: rond de 23.000 Britse ponden. Derings klacht was gegrond verklaard, maar de reputatieschade minder groot dan het leed dat hij had berokkend.

Correctie (16 september 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat er gebruik werd gemaakt van door tyfus geïnfecteerde luizen. Dat klopt niet, dat moet vlektyfus zijn. Hierboven is dat aangepast.