De sloop van een buurt die nog niet ‘op’ is

Reportage Rotterdam Sloop van de Rotterdamse Tweebosbuurt mag, zegt de rechter. De eerste ‘weigeraars’ moeten hun huis uit. Ook de gemeenteraad was vóór – maar wist niet dat er veel minder sociale huurwoningen overblijven.

Tweebosbuurt Onderweg naar de rechtzaak, op de achtergrond Vestia.
Tweebosbuurt Onderweg naar de rechtzaak, op de achtergrond Vestia. Foto Joke Schot

In een bloedheet speeltuinzaaltje in de Rotterdamse Afrikaanderwijk zitten eind augustus zo’n vijftig buurtbewoners. Ze luisteren naar een advocaat, en een actievoerder die alles herhaalt in korte, begrijpelijke zinnen. Om het houten snackloket bungelen nog plastic ijspegels van de winterdecoratie.

Het zijn heel verschillende buurtbewoners – in hemden, sari’s, batik- of poloshirts – die allen hetzelfde dikke pak papier hebben ontvangen. „Er is een half bos gekapt om jullie te dagvaarden!”, roept actievoerder Menno Janssen. „Ze willen dat jullie verhuizen, maar jullie hébben al goede woningen!”

De bewoners moeten van woningcorporatie Vestia hun huis uit, omdat de Tweebosbuurt in Rotterdam-Zuid volgend jaar wordt gesloopt. Zo’n 600 sociale huurwoningen, andere panden en bedrijven gaan plat. In de plaats daarvan komen er 470 nieuwe en gerenoveerde woningen, vooral voor midden- en hogere inkomens. Zo moet de Tweebosbuurt – nu 95 procent sociale huur – eind 2022 na oplevering passen bij de nieuwe wijk die ernaast verrijst: Parkstad.

Advocaat Rogier Scheltes biedt de bewoners namens het Advocatenkollektief Rotterdam hulp aan. Zittend, met zijn krukken naast zich, want hij heeft een flinke smak gemaakt toen hij een duif wilde redden.

Lees ook: Het Rotterdamse woonreferendum uitgelegd in 19 vragen en antwoorden

Bewoner Aad, rechtsachter in het zaaltje, heeft een vraag. Mag Vestia zich nog wel een sociale woningbouwer noemen? Als je jarenlang trouw de huur betaalt en ze je dan zo op straat gooien? „Vestia heeft in ieder geval de morele plicht om arme mensen óók goede woningen te geven”, antwoordt Scheltes.

De volksbuurt is al uiteengevallen in ‘zelfzoekers’ en ‘weigeraars’. Iedere bewoner die vertrekt, krijgt voorrang bij het zoeken naar een andere sociale huurwoning. Inmiddels hebben 265 huishoudens zelf al een andere woning gevonden, volgens Vestia. De meeste Tweebossers blijven in Zuid, enkelen gaan bijvoorbeeld naar Barendrecht of Spijkenisse. Voor velen is het een stap naar een kleiner, duurder huis, omdat ze jarenlang lage huren hadden. Advocaat Scheltes verwacht dan ook dat een grote groep blijft weigeren te verhuizen.

De vijftig bewoners in het speeltuinzaaltje zijn de tweede groep die binnenkort naar de rechter moet. De eerste elf ‘weigeraars’ zijn deze vrijdag in het ongelijk gesteld. Ze kunnen in beroep gaan, maar moeten vóór 1 januari verhuizen, met een vergoeding van 6.206 euro van Vestia. Het woonbeleid van de gemeente en het financiële belang voor Vestia wegen voor de rechter zwaarder.

Tweebosbuurt

Foto Joke Schot

Sociale stijgers, sterke schouders

De Tweebosbuurt is de eerste grote ingreep in de geest van de Rotterdamse Woonvisie (2016). Het stadsbestuur wil „krachtige wijken” met meer variatie in inkomens en opleidingsniveaus. Zónder concentraties van sociaal-economische problemen, mét woningen voor ‘sociale stijgers’ in de buurt en voor ‘sterke schouders’ van buiten.

Daarbij zijn er regionaal vergeleken te veel goedkope woningen in Rotterdam, zegt woonwethouder Bas Kurvers (VVD). De woningvoorraad was in 2017 voor 69 procent sociaal (WOZ-waarde tot 140.000 euro). Kurvers: „Als je na je eerste baan groter wilt wonen, of als je een gezin wilt stichten in een rijtjeshuis, moet je dat zoeken binnen die overige 30 procent. En dat gaat niet.”

Rotterdam moet geen ‘armoedemagneet’ zijn, daarom wordt er gesloopt zoals in de Tweebosbuurt, is de gedachte. Maar bewoners zeggen: we worden ons eigen huis en onze eigen buurt uitgejaagd.

„Het is gewoon bevolkingspolitiek”, zegt FNV’er en bewoner Wim Leewis in het zaaltje van de speeltuin. „Arme mensen worden de stad uit gedrukt”, stelt actievoerder Menno Janssen. „Elke grote stad heeft slechtere wijken”, zegt advocaat Scheltes. „Je kunt niet een ideale stad maken, dat is onzin.”

Sabiet Rampersad woont al 34 jaar in de Tweebosbuurt. „We zijn net familie, we letten op elkaar. Ik kook graag, en breng eten naar mijn buren als het nodig is”, zegt zij. Haar dochter Anouk heeft een koophuis verderop in de Afrikaanderwijk gekocht om dichtbij haar ouders te wonen. „Ik loop hier ’s avonds alleen over straat”, zegt Anouk. Het is de veiligste wijk van Nederland.”

Ook links was vóór

Driekwart van de gemeenteraad stemde in november 2018 vóór de sloop van de Tweebosbuurt – zelfs GroenLinks en de PvdA als coalitiepartijen. Maar de vraag is: hoe zorgvuldig is dit besluit genomen en hoe open is er gecommuniceerd, ondanks lange, felle debatten?

De nieuwe Tweebosbuurt zou namelijk nog steeds voor 47 procent blijven bestaan uit sociale huurwoningen (tot de huurtoeslaggrens van 720 euro), staat in het raadsbesluit. Zo is er plek voor ‘terugkeerders’: meer dan de helft van de huurders wil in 2022 terug naar de Tweebosbuurt en tot die tijd elders tijdelijk wonen, zegt Vestia. Al is de ervaring van de corporatie dat bij dit soort stadsvernieuwing maar 15 à 20 procent van de bewoners daadwerkelijk terugkeert, omdat ze bij nader inzien niet wéér willen verhuizen.

Voor de terugkeerders zijn er straks 90 gerenoveerde huurwoningen, plus 137 nieuw gebouwde huurwoningen in ‘Blok S’ op het voormalige spoorterrein naast de buurt.

Maar zo blijft het niet. Die 137 nieuwe woningen worden ‘kwaliteitswoningen’. De terugkeerders betalen een sociale huur, maar als zij verhuizen of overlijden, worden de huren „marktconform”. Zo worden die sociale huurwoningen stuk voor stuk duurdere, vrije huurwoningen. „Zodat uiteindelijk Blok S geheel uit vrije sector huur bestaat”, staat achterin de Samenwerkingovereenkomst Tweebosbuurt tussen Vestia en de gemeente van september 2018.

‘Dat is voor mij nieuw’

Conclusie: de nieuwe Tweebosbuurt bestaat op termijn niet voor 95 of 47 procent uit sociale huur, maar nog voor zo’n 20 procent.

Raadsleden hadden dit kunnen weten: de overeenkomst zat als openbaar stuk bij het raadsbesluit. Maar alle zeven partijen die vóór de sloop stemden, wisten het niet of herinneren het zich niet, zeggen ze.

„Godverdómme”, vloekt PvdA-raadslid Co Engberts. „Dat is voor mij nieuw”, zegt D66’er Robin de Roon. „Ik heb even niet helemaal scherp of ik dat wist”, zegt Astrid Kockelkoren van GroenLinks. ChristenUnie-SGP’er Tjalling Vonk: „Je verrast me er een beetje mee.” Ook van de VVD, het CDA en Leefbaar Rotterdam komen weifelende reacties.

Op termijn voldoet de Tweebosbuurt zo precies aan de Rotterdamse richtlijn voor nieuwbouw: 20 procent sociaal. Terwijl je van corporaties langjarige sociale huur verwacht, zegt Kockelkoren. En vooral het vrijgeven voor vrije huur tot woningnood leidt, vindt Engberts.

„Mijn persoonlijke voorkeur zou zijn om het sociaal te houden. Punt. Period”, zegt directeur wonen Robert Straver in het hoofdkantoor van Vestia in Rotterdam-Oost. Maar de woningcorporatie staat achter de afspraken met de gemeente.

In de trechter van sloop

Waarom wordt de Tweebosbuurt gesloopt, en niet een andere buurt? Straver van Vestia omschrijft het lange proces als een „trechter”.

Er is sinds 2011 een Nationaal Programma Rotterdam Zuid om de ‘on-Nederlandse’ achterstanden rond werk, wonen, onderwijs en veiligheid te verkleinen. Vier corporaties, waaronder Vestia, hebben hiervoor getekend. En de Afrikaanderwijk, waar de Tweebosbuurt in ligt, is een van de zeven ‘focuswijken’.

Er ligt sinds 2016 de Woonvisie en sinds 2018 ook een nieuw coalitieakkoord om 12.000 goedkope woningen te slopen tot 2030. Er is een stadsreferendum over die Woonvisie gehouden, dat ongeldig is verklaard door de lage opkomst van 17 procent.

Vooral Leefbaar Rotterdam, de grootste partij in het vorige college, heeft het zoeklicht op de Tweebosbuurt gericht, vertelt Straver. „Kan niet alles gesloopt worden? Dat was in eerste instantie de vraag aan ons.” Toen begon het duw- en trekwerk tussen Vestia en de gemeente.

Tweebosbuurt uitzicht Hilledijk

Foto Joke Schot

‘Sleets uiterlijk’

Op de achtergrond spelen slechte scores op leefbaarheid, benadrukken beide partijen. Al laat het Wijkprofiel, „een thermometer voor de stad”, voor de Afrikaanderwijk een stijgende lijn zien. Op verzoek van bewoners heeft bureau Maroned in de Tweebosbuurt een enquête gehouden onder 340 bewoners. Er is anonimiteit en criminaliteit, maar veel bewoners leven „harmonieus” samen, was de conclusie.

In de overeenkomst tussen Vestia en de gemeente staat het helder: „De Tweebosbuurt is geselecteerd vanwege het beperkte toekomstperspectief van het vastgoed.”

Er zijn wat verzakkingsproblemen, maar de buurt heeft vooral een „sleets uiterlijk” en veel kleine woningen. Het zijn rommelige woonblokken, met bruine kozijnen, in bouwstijlen van honderd jaar geleden tot in de jaren tachtig. Maar iedere vastgoedontwikkelaar ziet hier kansen, tussen de woontorens op de Kop van Zuid en de wijk rond het toekomstige Feyenoord-stadion.

De Tweebosbuurt is als geheel niet ‘op’, bevestigt Straver van Vestia. „Normaal zou je die woningen niet allemaal slopen. Technisch is er geen absolute noodzaak voor, hoewel de kwaliteit matig is. Als deze wijk in Rotterdam-Noord had gelegen in een prima, sociaal sterke wijk hadden wij veel meer specifiek gekeken.”

Neem de woning van mevrouw Grarda Pelger. Ze is 80 jaar en woont er al 73 jaar. Het was vroeger een „herenhuis van „die „hoge lui van het spoor”, zegt ze. Boven de voordeur zitten de kopjes van koningin Wilhelmina en prins Hendrik. Er ligt een raadsmotie om die beeldjes, haar siertegels en de ronde dakramen te sparen. Maar het pand kan niet gered worden, zegt Vestia. Al is het maar omdat de nieuwe gevel straks twintig meter naar voren komt.

Ook mevrouw Pelger is als weigeraar gedagvaard. „De taalachterstand in deze wijk is niet normaal”, leest ze dan terug in de stukken. „De schuld van de regering en het gemeentebestuur”, vindt ze. „Die hadden alles wat gekomen is – ik wil geen namen noemen – moeten begeleiden.” Zelf heeft ze de kinderen van de Marokkaanse buren altijd geholpen met huiswerk. Twee zitten er nu op de havo en twee op het mbo en hbo.

Als sloop echte mensen raakt

Had Vestia de sloop kunnen weigeren? „Ja, theoretisch”, zegt Straver van Vestia. Want woningcorporaties zijn zelfstandig. „Maar we hebben zelf ook ja gezegd.”

Lees ook: Tot in Apeldoorn weten ze: in de Rotterdamse Wielewaal kun je makkelijk kraken

Tijd en geld speelden een grote rol. Vestia is nog altijd aan het herstellen van de miljardenspeculatie met renteverzekeringen door een oud-kasbeheerder. De herontwikkeling van de Tweebosbuurt is een investering van Vestia van ongeveer 75 miljoen euro. Om een bijdrage van 27 miljoen euro via een Rijksregeling te krijgen, moest vorig jaar een besluit worden genomen, zegt Straver.

De Woonvisie heeft twee zwaktes, vindt hij. De ene is het idee dat de regio rond Rotterdam voldoende sociale huurders zal opnemen – hetgeen niet gebeurt, zegt hij. De ander is het tempo waarin sloop en herontwikkeling moeten plaatsvinden. De hippe wijk Katendrecht op Zuid heeft in een veel rustiger tempo een vergelijkbare transformatie doorgemaakt. „Daar zegt iedereen: wow!”

Voor Vestia is het soms frustrerend, zegt Straver. Na alle democratische besluitvorming gaat zo’n Woonvisie ooit „landen”. Maar als sloop echte mensen raakt, wordt de pijn van het beleid voelbaar. De media belichten de macht van het grootkapitaal, de onmacht van de volksbuurt en de gevallen die niet uit te leggen zijn – zoals mevrouw Pelger. „Het individueel belang gaat soms ten koste van het groter belang.”

‘Werk niet mee, teken niet’

Straver: „Wat we soms lastig vinden: er is georganiseerd verzet tegen de sloop. En dat gaat er vrij stevig in. Als een klein dingetje niet goed gaat, wordt het groot gemaakt.”

De SP doet mee, volgens Straver, hij heeft de partij er eens op aangesproken. „We hebben zelfs een keer een briefje onderschept waarin stond: je mag dingen niet openen, werk niet mee, teken niet.”

Van de SP? „Weten we niet. Vanuit de actiegroep. Maar we weten wel dat daar verbanden zijn. En bewoners kunnen de dupe zijn.”

Lees ook: Sociale woningbouw krijgt geen lucht meer

De SP, maar ook de PvdA en GroenLinks, ergeren zich juist aan de matige communicatie en slordigheden van Vestia, zeggen ze. Tijdens de eerste rechtszaak klaagden bewoners: de vervangende woningen die Vestia aanbiedt zijn slechter. En dat woonconsulenten van Vestia vaak onbereikbaar zijn of niet terugbellen.

Sommige weigeraars zijn strijdlustig en willen niet opgeven. Maar de vraag is of een rechter zich zal uitspreken over de fundamentele vraag: is het slopen van de Tweebosbuurt en de uitzetting van de huurders een goed besluit? Met zaken als het Nationaal Programma, de Woonvisie en het raadsbesluit zullen rechters waarschijnlijk „marginaal toetsen”, verwacht advocaat Scheltes. Ze kijken naar de loop van de procedure, niet naar de inhoud. „Rechters denken: daar gaan we ons niet in mengen, als er zo’n democratische besluitvorming is geweest.”

Scheltes en zijn collega Ton Rhijnsburger vinden dat de rechter wél vol moet toetsen. Dan zouden de bewoners gelijk krijgen, denken ze. Rhijnsburger: „De rechter moet kunnen zeggen: ik zie goede huizen, ik zie tevreden mensen, ik zie huurprijzen waaruit de exploitaitie kan worden gedekt. Technisch-financieel is het een normaal buurtje. En er zijn geen grote sociale problemen, het is geen opeenhoping van aso’s.”

Correctie (6 september 2019). In een eerdere versie van dit artikel stond actievoerder Menno Janssen omschreven als SP-lid. Janssen was tot vorig jaar actief SP-lid en namens die partij lid van de gebiedscommissie Kralingen-Crooswijk. Hij is nu geen partijlid meer en voert actie op persoonlijke titel, zegt hij.