Vrijlating MH17-verdachte komt Oekraïense president goed uit

Onderzoek JIT Hoofdofficier Westerbeke had Oekraïne net duidelijk gemaakt dat seperatistencommandant Tsemach ondervraagd moet worden. Donderdag kwam hij onverwacht voorlopig vrij.

MH-17 verdachte Tsemach donderdag in de rechtbank in Kiev, hij kwam voorlopig vrij.
MH-17 verdachte Tsemach donderdag in de rechtbank in Kiev, hij kwam voorlopig vrij. Foto Sergei Supinsky/AFP

Zuchtend van de hoofdpijn zit seperatistencommandant en MH17-verdachte Volodymyr Tsemach – kale kop en een snor – in een glazen hok van een rechtbank in Kiev. In juni hadden Oekraïense speciale eenheden hem nog op spectaculaire wijze ontvoerd uit rebellengebied. Nu besluit een rechter hem tot veler verbazing vrij te laten. Zonder voorwaarden, zonder borgtocht, mag hij gaan.

De vrijlating van Tsemach is een tegenslag voor het Joint Investigation Team (JIT), dat onderzoek doet naar de vliegtuigramp en hem graag wil ondervragen. Tegelijkertijd komt de vrijlating van Tsemach de Oekraïense president Zelensky, die midden in een grote gevangenenruil met Rusland zit, wel goed uit.

Hoofdofficier Fred Westerbeke stuurde afgelopen vrijdag nog halsoverkop een brief aan de Oekraïense justitie, toen naar buiten kwam dat Tsemach bovenaan het Russische verlanglijstje stond. De voormalig commandant moest absoluut beschikbaar zijn „voor (verdere) ondervraging”, schreef Westerbeke. Op basis van nieuwe informatie was Tsemach (58) nu verdachte, en niet alleen getuige, bleek uit de gelekte brief. Het JIT wil er verder geen commentaar op geven. Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) gaat in een Kamerbrief donderdag ook niet inhoudelijk in op de vrijlating.

Verdwijning van Boek-raket

Tsemach wordt vervolgd voor zijn deelname in de oorlog in Oost-Oekraïne, als commandant van een luchtafweereenheid zou hij Oekraïense vliegtuigen uit de lucht hebben geschoten. Maar belangrijker voor Nederland: in een video-interview uit 2015 suggereerde hij mee te hebben geholpen aan het verdwijnen van de Boek-installatie die MH17 uit de lucht schoot.

De commandant kan nu „terugkeren naar gebied dat niet in handen is van Oekraïne”, reageerde de teleurgestelde openbaar aanklager Oleg Peresada. „Mogelijk zal hij vluchten, en onderduiken voor het onderzoek.” Eerder deze week werd Tsemachs hechtenis nog verlengd. Waarom de rechter hem nu laat gaan en niet oordeelt dat er sprake is van vluchtgevaar, is onduidelijk. In een vergelijkbare zaak vorige maand besloot een Oekraïense rechtbank de journalist Kirill Vysjinski te laten lopen, hij werd beschuldigd van hybride-oorlogsvoering namens Rusland.

Lees ook over Zelensky: Nieuwkomer eist nu het parlement in Oekraïne op

Geopolitiek schaakspel

Het is onduidelijk of president Zelensky zich op enige manier met de rechtsgang heeft bemoeid. Dat zou niet in lijn zijn met zijn verkiezingsbeloftes om een einde te maken aan de corruptie en wetteloosheid van de oude garde in Oekraïne.

Maar Tsemach is inmiddels een belangrijk stuk geworden in een geopolitiek schaakspel met gevangenen tussen Rusland en Oekraïne. De vrijlating van tientallen Oekraïeners, onder wie documentairemaker Oleg Sentsov en 24 Oekraïense zeelieden, zou een binnenlandse zege betekenen. Bovendien zou het een opening zijn voor nieuwe onderhandelingen met president Poetin over de oorlog in Oost-Oekraïne, een andere belofte van Zelensky.

Zelfs als Zelensky mee zou willen gaan met Moskou, was er nog een ander obstakel: Tsemach is een Oekraïens staatsburger, en zou daarom niet zomaar kunnen worden overgedragen aan Rusland. Een „bizar verzoek” van Moskou, concludeert PvdA-Europarlementariër Kati Piri. „Het doet vermoeden dat de Russische regering per se wil voorkomen dat deze verdachte voor een rechtbank verschijnt.” Met veertig Europarlementariërs besloot zij woensdag een brandbrief te sturen naar Zelensky om Tsemach niet te laten gaan.

Tsemach is een verdachte en niet alleen getuige, blijkt uit de gelekte brief

„Zelensky staat geen makkelijke gesprekken met Europese leiders te wachten”, zegt Europarlementariër Piri. „Juridisch heeft Oekraïne de plicht om mee te werken aan het proces over MH17. Je weet dat we hier een belangrijke getuige en verdachte hebben, dus dan zal het juridisch en politiek consequenties hebben.”

Het moet nog blijken of Tsemach straks daadwerkelijk de grens oversteekt en in Rusland opduikt, buiten het bereik van de Oekraïense en Nederlandse justitie. Moskou ontkent nog altijd enige betrokkenheid bij de vliegtuigramp die 298 mensen het leven kostte. Vier hoofverdachten van het JIT lopen nog altijd vrij rond in Rusland en komen naar verwachting niet naar het proces dat volgend jaar begint.

Minder dan een uur na de vrijlating van Tsemach zei president Poetin dat de onderhandelingen over de gevangenen vergevorderd zijn, over de individuele gevangenen liet het Russisch staatshoofd zich niet uit. Poetin: „Ik denk dat het een goede stap zal zijn richting een normalisering [van onze relatie met Oekraïne, red.]”