Ministerie frustreert ict-controle

Informatiesystemen De onafhankelijke controle van ict-systemen van overheid is gecompromitteerd door inmenging van de ambtelijke top van BZK

illustratie Gijs Kast

Een conflict met de top van het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft de positie van het onafhankelijke Bureau Ict Toetsing (BIT) ernstig aangetast. Dat blijkt uit onderzoek van NRC. Het bureau, opgericht om ict-projecten van het Rijk te beoordelen, zorgde er met kritische rapporten al een paar keer voor dat miljoenenprojecten werden stopgezet. Als gevolg van het conflict is de bureaumanager van het BIT, hoogleraar ICT Cokky Hilhorst, opgestapt. Ook stapte een van de leden van de Toezichtsraad BIT op uit onvrede. De raad verweet BZK ambtelijke inmenging en viel over de omgang met Hilhorst. Deze raad, een driemanschap, moet de onafhankelijkheid en kwaliteit van het BIT bewaken.

Door het conflict blijft het BIT onderbemand en zonder leiding achter. Staatssecretaris Raymond Knops (Binnenlandse Zaken, CDA) schrijft deze week aan de Tweede Kamer dat hij de zorgen van de Toezichtsraad over het BIT „serieus neemt” en erkent dat het BIT door onderbemanning minder projecten kan controleren.

Topambtenaren van Binnenlandse Zaken, waar het BIT is ondergebracht, wilden dat een onafhankelijke, lovende evaluatie van het functioneren van deze invloedrijke ict-waakhond zou worden aangepast, omdat er volgens hen onvoldoende kritiek in zat.

Het BIT is in juli 2015 opgericht na een vernietigend rapport van de parlementaire onderzoekscommissie-Elias naar falende ict-projecten bij het Rijk. Het idee was dat dit toetsingbureau onafhankelijk van departementale en politieke belangen ict-projecten zou beoordelen.

Omdat de BIT-rapporten rechtstreeks naar de Tweede Kamer gaan, heeft het bureau grote informele macht. Problemen met ict-projecten kunnen niet uit het zicht van de Kamer worden gehouden, wat in het verleden vaak gebeurde.

Onder de ict-projecten die op advies van het BIT werden stopgezet zijn de landelijke basisregistratie van persoonsgegevens (kosten 100 miljoen) en de vernieuwing van de systemen van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (65 miljoen).

Lees ook Kritischer dan de ambtenaren lief is

Het BIT heeft zo gezorgd voor veel ambtelijk en politiek gezichtsverlies, en daarmee vijanden gemaakt, zeggen meerdere mensen die ervaring hebben met ict-projecten bij het Rijk. Het BIT is in principe tijdelijk, het kabinet moet volgend jaar beslissen of het blijft voortbestaan. De evaluatie over het BIT speelt daar een belangrijke rol in. Volgens voorstanders van het BIT zijn de pogingen om de evaluatie aan te passen bedoeld om het verzwakken of zelfs opheffen van het BIT mogelijk te maken. Knops presenteert naar verwachting dit najaar ‘scenario’s’ over de toekomst van het BIT.

Het komt vaker voor dat ministeries proberen onafhankelijke rapporten te beïnvloeden. Berucht is de zaak van het onderzoekscentrum van Justitie (WODC), waarbij ambtenaren van het ministerie van Justitie aanpassingen van een kritisch rapport over het drugsbeleid eisten.

Bij het BIT weigerden de Toezichtsraad en de onderzoekers de evaluatie aan te passen. Knops stuurde die vervolgens naar de Kamer met de mededeling dat hij „zorgen had over de balans” in de lijst met mensen die voor de evaluatie waren geïnterviewd. Ook heeft hij een nieuw onderzoek naar het BIT gelast.

Hilhorst, die haar Toezichtsraad had gewaarschuwd voor de plannen van het ministerie, voelde zich gedwongen haar functie neer te leggen. Een woordvoerder van Knops wil niet ingaan op haar vertrek omdat het een „persoonlijke kwestie” is. Er zou niet gevraagd zijn om de evaluatie inhoudelijk aan te passen.