Dit zijn de drie genomineerde boeken voor de Prinsjesboekenprijs

Prinsjesboekenprijs Hoewel er steeds meer politieke biografieën verschijnen, is geen ervan genomineerd voor de Prinsjesboekenprijs. De drie wel genomineerde boeken laten nog een andere trend in politieke boeken: meer reflectie.

Politiek maatschappelijk relevant, toegankelijk, origineel, en aanzettend tot nadenken. Dat waren de vier criteria waarmee de jury van de Prinsjesboekenprijs dit jaar in totaal 52 politieke boeken heeft beoordeeld. Het resulteerde voor de zomer in een longlist van tien boeken en uiteindelijk in een shortlist van drie. Vrijdag 13 september wordt in de Eerste Kamer als onderdeel van het Prinsjesfestival dat jaarlijks rondom Prinsjesdag wordt georganiseerd, de winnaar bekendgemaakt.

De drie genomineerde boeken zijn net als voorgaande jaren onvergelijkbaar met elkaar. Macht der gewoonte, het proefschrift van parlementair historicus Carla Hoetink, beschrijft de historie en ontwikkeling van de regels en heersende cultuur in de Tweede Kamer. Het door econoom Coen Teulings geschreven Over de dijken analyseert de gevolgen van de in 2008 uitgebroken kredietcrisis. Het boek Groter denken, kleiner doen van Herman Tjeenk Willink is een polemisch gestelde oproep voor verandering.

Volgens juryvoorzitter Jan Schinkelshoek droegen de inzendingen dit jaar een meer reflectief karakter. Het was duidelijk merkbaar dat er geen landelijke verkiezingen zijn gehouden. Die leiden vaak tot een hausse in boeken over (nieuwe) politieke stromingen en de stemming in het land.

Een genre dat elk jaar populairder wordt is de politieke biografie. Nog niet zo lang geleden was de klacht dat Nederlandse politici in tegenstelling tot hun collega’s in het buitenland zo weinig memoires schreven. „Tegenwoordig zijn het er eerder te veel”, zegt Schinkelshoek. Aan de Prinsjesboekenprijs, vorig jaar gewonnen door historicus Remieg Aerts met zijn biografie over Thorbecke, is een geldbedrag van 2.500 euro verbonden.

Tijdens de ‘avond van het politieke boek’ die woensdag 11 september wordt gehouden bij boekhandel Paagman in Den Haag (vestiging Frederik Hendriklaan) worden de genomineerden geïnterviewd over hun boek. Info: prinsjesfestival.nl

1. Carla Hoetink: Macht der gewoonte

Het is een bekend gegeven in de politiek. Kennis van het partijprogramma is belangrijk, maar kennis van de procedure kan vaak nog net iets belangrijker zijn. ‘Wie de regels, de procedures, de conventies kent en beschikt over een scherp parlementair geheugen heeft machtige wapens tot zijn of haar beschikking’, schrijft parlementair historicus Carla Hoetink in het boek Macht der gewoonte, dat tevens haar proefschrift is.

Een boek over de werking van de Tweede Kamer, het oogt weinig opwindend. Maar Hoetink is erin geslaagd behalve een inzichtelijk verhaal ook nog eens een verrassend verhaal te schrijven. Procedure is niet saai, procedure is uiterste noodzaak toont zij pagina na pagina aan. Het is ook een historische verhandeling. De ‘regels en rituelen’ in de Tweede Kamer worden vanaf 1945 behandeld. Het biedt het gewenste perspectief: bijvoorbeeld dat geklaag over het functioneren van het parlement van alledag is.

Zo signaleerde Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib (PvdA) voor de zomer dat het aantal debatten en ingediende moties het toen bijna afgelopen parlementaire jaar opnieuw was toegenomen. „Ik had gehoopt dat deze Kamer bij haar aantreden in 2017 terughoudender met haar instrumenten zou omgaan. Maar helaas, het tegendeel is het geval. De agenda is ontploft”, klaagde Arib in haar slottoespraak die het reces inluidde. Maar in het boek van Hoetink valt te lezen dat Kamerleden in de jaren zeventig van de vorige eeuw ook al ontevreden waren over „de opwaartse spiraal van steeds weer meer woorden, stukken en beredderende maatregelen”, waarin zij terecht waren gekomen.

Maar ondertussen verandert er niets. De Tweede Kamer is een cultuur die zich moeilijk en al helemaal niet abrupt aanpast. Eerder conformeren nieuwe vertegenwoordigers zich aan de heersende gebruiken. Nieuwkomers van buiten zijn zodoende maar heel even buitenstaander. Hoetink in haar boek: ‘Het zijn uiteindelijk niet de materiële beslissingen die in een parlement genomen worden die legitimiteit geven, maar de manier waarop die beslissingen tot stand komen.’

Carla Hoetink: Macht der gewoonte. Regels en rituelen in de Tweede Kamer na 1945. Vantilt, 648 blz. € 29,95

2. Coen Teulings: Over de dijken

‘Zijn boek laat zich lezen als een revanche op hen die de economische wetenschap in de wind sloegen, en daarmee in zijn ogen (deels) verantwoordelijk zijn voor het onnodig lang voortslepen van de crisis in Europa”, schreef recensente Francisca Wals in NRC over Coen Teulings’ Over de dijken.

Het had anders en beter gekund, is inderdaad de constante ondertoon van het boek dat vorig jaar één van de velen was in het grote aantal dat verscheen naar aanleiding van de tiende verjaardag van het uitbreken van de wereldwijde financiële crisis. Die begon op 15 september 2008 met het faillissement van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers.

Omdat Coen Teulings op dat moment directeur van het Centraal Planbureau was kon hij het ontstaan van die crisis en de Nederlandse reactie daarop van binnenuit beschrijven. Dat geeft zijn boek de nodige meerwaarde.

Het is soms ook in persoonlijke stijl geschreven. Zo neemt hij de lezer mee naar het diner waar hij aanzat op de avond dat de berichten uit Amerika over het ineenstorten van Lehman Brothers binnenkwamen. Er zat nogal wat deskundigheid aan tafel maar, schrijft hij, „niemand die bevroedde dat we aan de vooravond van een historische gebeurtenis stonden”.

Maar wat jaren later in zo’n terugblik dan weer wel wordt gemist is Teulings’ eigen rol ten tijde van de crisis. Hij was als Planbureau-directeur een bepalende en kritische topambtenaar. Hoe is hij toen het debat aangegaan met degenen die wilden doorgaan met het volgens hem funeste bezuinigingsbeleid?

Teulings is in het boek geen speler maar de professor die het nog eens een keer op heldere wijze uitlegt.

Plus nog wat wijze lessen voor de toekomst. Een toekomst die in Europa ligt mét de euro. Want die munt, daarvan is Teulings overtuigd, heeft zijn nut tijdens de crisis bewezen.

Coen Teulings: Over de dijken. Tien jaar na het uitbreken van de financiële crisis Prometheus, 224 blz. € 19,99

3. Herman Tjeenk Willink: Groter denken, kleiner doen


Herman Tjeenk Willink heeft een missie. Vindt hij zelf. En dat al decennialang. Het gaat om de democratische rechtsorde, en alles wat daar mee samenhangt: het openbaar bestuur, politieke partijen, de rechtspraak. Hoe kan die rechtsorde worden verdedigd en verbeterd?

Als geen ander is de 77-jarige Tjeenk Willink vertrouwd met de materie. Begin jaren zeventig van de vorige eeuw zat hij als secretaris van de ministerraad reeds bij de beleidsmakers aan tafel. Dat was ten tijde van het kabinet-Den Uyl in de jaren 1973-77. Daarna figureerde hij in diverse hoedanigheden in bestuurlijk Nederland.

Als vice-president van de Raad van State schreef Tjeenk Willink van 1997 tot 2012 vele bezorgde inleidingen bij het jaarverslag van dit hoge college van staat. Zijn positie als informateur – hij stond aan de wieg van vele kabinetten – gebruikte hij of zoals critici zeiden, misbruikte hij in 2010 om in een bijlage bij zijn eindverslag in onorthodoxe bewoordingen te waarschuwen tegen de verloedering van het openbaar bestuur.

Het vorig jaar verschenen boekje, of beter gezegd pamflet Groter denken, kleiner doen past volledig in Tjeenk Willinks onvermoeibare strijd voor een beter functionerende overheid. Hij doet dat in een pakkende, vaak polemische stijl waarin hij dankzij zijn jarenlange ervaring lange lijnen weet te trekken. Hij heeft gezien hoe het primaat van de politiek verdween en verantwoordelijkheden zoek raakten.

De directe betrokkenheid heeft Tjeenk Willink niet mild gemaakt. Integendeel. ‘Een oproep’, luidt de ondertitel van zijn boek. We moeten ‘positie kiezen, onze stem verheffen, het debat aangaan en uiteindelijk onze eigen grenzen trekken’, schrijft hij aan het slot. In zijn recensie van Tjeenk Willinks boek in NRC stelde Menno Hurenkamp dat deze „een visie op democratie levert die ertoe doet in dit tijdsgewricht”.

Herman Tjeenk Willink: Groter denken, kleiner doen. Prometheus, 120 blz. € 15,-