Wie is de echte democraat in de Britse Brexit-saga?

Brexit Donderdag beoordeelt de rechter of de regering het Britse parlement mag schorsen.

Van Boris Johnson, tot Nigel Farage, oppositieleider Jeremy Corbyn en de rebellen bij de Tories, allemaal zeggen ze de wil van het volk te verdedigen.

Foto Vudi Xhymshiti

Soms bespeur je in Britse politieke kringen weemoed naar tijden dat de Brexit overzichtelijk was, zo halverwege vorig jaar. Toen was er nog een notie dat uittreden maakbaar was, dat als diplomaten en politici maar hun best deden een fatsoenlijke weg naar de Europese uitgang in het verschiet lag.

Hoop op een fraaie toekomst als Global Britain buiten de EU gloort niet meer. De Brexit is verworden tot een continue machtsstrijd tussen spelers die allemaal hetzelfde beweren: wij vertegenwoordigen het volk, wij zijn de ware democraten. Premier Johnson en zijn Brexiteers willen het Lagerhuis schorsen om de wil van het volk te eerbiedigen. De tegenstanders in het Lagerhuis willen juist blijven debatteren over de Brexit om de belangen van burgers te dienen. Donderdag buigen de rechters van het High Court in Londen zich over de kwestie. Dit zijn de partijen en hun rollen.

1 De regering

Zelfs de moeder aller parlementen, zoals de Britse volksvertegenwoordiging soms wordt genoemd, moet soms zwijgen om democratische doeleinden te dienen, meent premier Boris Johnson. Zonder schorsing kan hij geen nieuwe troonrede en nieuwe beleidsplannen presenteren, zegt hij. En de EU is pas serieus bereid na te denken over een betere Brexit-deal als men in Brussel overtuigd is dat het Lagerhuis niet opnieuw aan de datum van uittreding, 31 oktober, wenst te morrelen.

De regering zegt democratisch te handelen. De premier is met een stevig mandaat (66 procent) verkozen als partijleider van de Conservatieven. De Conservatieven genieten, samen met de Noord-Ierse gedoogpartner, het vertrouwen van het Lagerhuis. Tot het tegendeel is bewezen, kan de regering handelen en de koningin vragen om het Lagerhuis te schorsen vóór een troonrede is een geaccepteerd instrument van de Britse democratie.

Toch wringt het gevoelsmatig dat slechts 160.000 Britten, zoveel leden telt de Conservatieve Partij, kunnen bepalen wie een land van 66 miljoen inwoners leidt. Binnen de partij ontstaat steeds meer ophef over de rol van Dominic Cummings, de pro-Brexit adviseur van Johnson, die in korte tijd machtig is geworden. „Het is gevaarlijk en onaanvaardbaar om een niet-verkozen, grofgebekte pummel in het hart van de regering te hebben”, zei Roger Gale, een Conservatief Lagerhuislid tegen zender ITV. „Hij moet weg.”

Belangrijker, de regering heeft sinds dinsdag geen meerderheid meer in het Lagerhuis aangezien Johnson 21 collega’s uit de fractie zette omdat ze tegen een No Deal-Brexit zijn. Johnson komt 43 stemmen tekort voor een meerderheid. Alleen is er om strategische redenen nog geen motie van wantrouwen ingediend. De oppositie wacht daar waarschijnlijk mee totdat volgende week de wet die No Deal uitsluit beklonken is.

Lees alle updates over de Brexit in ons Brexit-blog

2 De Brexiteers in het parlement

17,4 miljoen is in het denken van de politici die voor een Brexit zijn een cijfermatige uitdrukking van de wil van het volk. Dat is hoeveel Britten tijdens het referendum van 2016 voor een vertrek uit de EU stemden. Dat getal, altijd uitgedrukt tot achter de komma, rechtvaardigt hun handelen, zoals steun verlenen aan de schorsing van de volksvertegenwoordiging door Johnson.

De regering van David Cameron had duidelijk gemaakt het resultaat van het raadgevend referendum linea recta over te nemen. Een meerderheid van de Britse kiezers die destijds kwamen opdagen besloot dat het VK de EU dient te verlaten.

Voor het referendum in 2016 hebben de Brexiteers nooit uitgelegd wat voor vorm van uittreden (hard of zacht, deal of geen deal) zij voor ogen hadden. Ook nu leggen ze niet gedetailleerd uit hoe het VK na uittreden economisch en politiek overeind kan blijven.

Wat Brexiteers, vooral haviken bij de Conservatieven, moeilijk kunnen uitleggen, is dat ze iedere constructieve poging blokkeren om dat resultaat te bereiken. Drie keer stemden ze tegen de deal van ex-premier Theresa May. Die rechtlijnige houding droeg bij aan de huidige chaos en duwt de Tories, als brede conservatief-liberale partij, richting de eigen ondergang.

Sinds het referendum nemen de Brexiteers alleen genoegen met een exit die aan alle eisen voldoet. Een compromis, zoals May bereikte, wordt afgedaan als een vorm van overgave. Britse kiezers is nooit gevraagd wat voor soort Brexit ze wensen, maar het idee om een Brexit-deal in een nieuw referendum voor te leggen aan kiezers wijzen Brexiteers ook af.

Door het tumult van de afgelopen dagen is bij een deel van de politiek wroeging ontstaan. Zeventien Lagerhuisleden van Labour, onder leiding van Stephen Kinnock, stuurden een e-mail naar pers en politiek dat ze nog eens goed hebben nagedacht. Met de kennis van nu komen ze tot de conclusie dat ze de deal van May toch steunen, mocht er opnieuw over gestemd worden. „De meeste Britten zijn het beu om over de Brexit te moeten horen en praten. Ze willen domweg dat het referendumresultaat gehonoreerd wordt”, schrijven de linkse spijtoptanten.

3 De oppositie en de rebellen

Je kan democratie nooit kapotmaken met meer democratie, vinden de oppositie en de tegenstanders van Johnson.

Het is een bont gezelschap in het Lagerhuis van liberalen, socialisten, Schotse en Welshe nationalisten en groenen dat Johnson samen wil dwarsbomen. Ze willen ook verschillende uitkomsten. De een wil via een nieuw referendum uittreden afstellen, de ander een zachte Brexit met een deal. Sommigen willen dat het Verenigd Koninkrijk serieus naar links opschuift, anderen gruwen daar van.

Labour, de rebellen bij de Tories, de LibDems en de nationalisten vinden het gevaarlijk dat de volksvertegenwoordiging nu monddood wordt gemaakt en ze willen een No Deal-Brexit voorkomen.

De afgelopen jaren wisten ze geen vuist te maken omdat ze te verdeeld waren en geen alternatief hadden voor de koers van May. Deze week kan daar verandering in komen, als ze erin slagen een wet aan te nemen die No Deal op korte termijn uitsluit, waar het sinds woensdagavond op lijkt. Daarna is het tijd voor een zoektocht naar een oplossing voor de langere termijn. Ze zullen uiteindelijk de oproep van Johnson om verkiezingen te houden steunen. Dan moeten ze de kiezer overtuigen dat de Brexit bij hen in betere handen is dan bij de Tories.

Waarschijnlijk kunnen ze alleen een meerderheid vormen door een regenboogcoalitie aan te gaan. Labour en de LibDems zullen eisen dat een nieuwe Brexit-deal pas na een referendum goedgekeurd wordt. De Schotse nationalisten zullen een nieuw onafhankelijkheidsreferendum verlangen.

4 De populisten buiten het parlement

Nigel Farage kwam, zeker niet toevallig, woensdag met een beschouwing over democratie in een gelikt filmpje op sociale media. „Ik vrees dat wij afstevenen op een duistere plek”, waarschuwt de partijleider van de Brexit Party. „Democratie gedijt alleen als de verliezers de uitslag aanvaarden. Je hoeft de uitslag niet leuk te vinden, je moet hem wel accepteren.” Hij voorspelt dat over een paar weken de Brexit afgesteld kan worden.

Farage moet veel lawaai maken om gehoord te worden, aangezien zijn partij geen formele rol heeft in de landelijke politiek: geen volksvertegenwoordigers in het Lagerhuis, niemand in het Hogerhuis. Het belangrijkste wapenfeit dat Farage hanteert om hard te maken dat hij opkomt voor de wil van het volk is ironisch genoeg het Europees Parlement. De Brexit Party voerde in mei campagne voor een snelle en snoeiharde No Deal-Brexit en kreeg de meeste stemmen. De partij van Farage bekleedt 29 zetels in EP.

De invloed van Farage op de Britse politiek en de Brexit blijft groot. Zonder de hete adem van Farage, hadden de eurosceptici bij de Tories minder een vuist kunnen maken, had toenmalig premier Cameron een pleidooi om een referendum makkelijker kunnen negeren. Het is nu ook weer Farage die op afstand de Conservatieven naar rechts trekt en er voor zorgt dat Johnson No Deal moet steunen om te voorkomen te veel stemmen aan Farage te verliezen.

5 De rechters

De ongekozen rechters vertegenwoordigen de wil van het volk niet, maar kunnen er wel op toezien dat de correcte democratische procedures gevolgd worden. Donderdag buigt het High Court in Londen zich over de vraag of premier Johnson in zijn recht staat het Lagerhuis te schorsen.

Woensdag oordeelde een rechter in een soortgelijke zaak in Schotland dat dit „een kwestie van beleid en politiek inzicht betreft en daarom aan politici is om te beslechten”. De rechtbank wees de zaak af.

Het ongemak van de rechters om te interveniëren druipt er vanaf. De Britten hebben een ongeschreven grondwet en het staatsrecht is grotendeels afhankelijk van politieke mores in plaats van wetten.

Toch grepen de rechters in 2017 wel in. Toen gaven ze activist Gina Miller, nu ook de drijvende kracht achter zaak in Londen, gelijk. Zij vond dat de regering niet bevoegd was de Brexit in gang te zetten, maar dat daar toestemming van het parlement voor vereist was. Het High Court en later het Supreme Court gaven haar gelijk. De magistraten sprongen in de bres voor de volksvertegenwoordiger. De Daily Mail zag het anders en vond dat de rechtbank de Brexit probeerde te dwarsbomen: Enemies of the people, kopte de krant in chocoladeletters.