Politieke omslag in Italië na veertien maanden populisme

Internetstemming De nieuwe coalitie wil investeren in het zuiden van het land en zal zich minder hard opstellen tegen migranten.

Luigi Di Maio, leider van de Vijsterrenbewegingt, praat met journalisten in Rome.
Luigi Di Maio, leider van de Vijsterrenbewegingt, praat met journalisten in Rome. Giuseppe Lami/ANSA

Na veertien maanden populisme in Rome maakt Italië zich op voor een ingrijpende politieke koerswending.

Dinsdag verdween een laatste obstakel voor de vorming van een coalitie tussen de Vijfsterrenbeweging, een anti-systeempartij die de grootste is in het parlement, en de centrum-linkse Democratische Partij (PD). In een internetstemming gaf 79 procent van de 115.000 geregistreerde leden van de Vijfsterrenbeweging het groene licht voor deze coalitie.

De Vijfsterrenbeweging had in juni vorig jaar een „regering van de verandering” gevormd met anti-migratiepartij Lega, maar Legaleider Matteo Salvini heeft vorige maand deze coalitie opgezegd.

Beoogd premier Giuseppe Conte, een partijloze jurist die ook de voorgaande coalitie leidde, zou woensdag aan president Sergio Mattarella melden dat hij zijn kabinet rond heeft.

Op basis van een dinsdag uitgelekt concept-regeerprogramma kan worden verwacht dat een nieuw kabinet eerder samenwerking dan confrontatie met de Europese Unie zal zoeken en zich minder hard zal opstellen tegen migranten.

De Vijfsterrenbeweging, die directe democratie hoog in het vaandel heeft staan, heeft sinds 2014 tien raadplegingen gehouden, maar nog nooit hebben er zo veel leden meegedaan als aan de stemming dinsdag. Nog nooit stond er ook zo veel op het spel. Bij de vervroegde verkiezingen waar Salvini op had gehoopt in de verwachting dan zelf premier te kunnen worden, zou de Vijfsterrenbeweging volgens de peilingen ongeveer zijn gehalveerd. Zij haalde vorig jaar ruim 32 procent van de stemmen. Bovendien betekent deze nieuwe coalitie een forse politieke draai naar links en naar een partij die lang is verguisd als onderdeel van het ‘oude’ politieke bestel.

De stemming onder de Vijfsterrenleden (die minstens een half jaar lid moesten zijn) verliep via een speciaal internetplatform, dat is vernoemd naar de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Internetgoeroe Gianroberto Casaleggio, met komiek Beppe Grillo grondlegger van de Vijfsterrenbeweging, zag Rousseau als „een van de vaders van de directe democratie”. Volgens zijn zoon Davide Casaleggio, die hem na zijn dood is opgevolgd in het internetbedrijf dat het Rousseau-platform beheert, is dinsdag een wereldrecord gehaald: niet eerder hebben zo veel mensen meegedaan aan een online politieke stemming.

Partijleider Luigi Di Maio vierde de uitslag als „een succes voor de directe democratie” en als „plebiscitaire” steun voor een nieuwe coalitie. Maar de stemming was ook omstreden, wegens het technisch functioneren van het platform en het feit dat de website wordt beheerd door iemand die nauw betrokken is bij de leiding van de partij. Bovendien meenden staatsrechtjuristen dat deze stemming een conflict met de grondwet had kunnen opleveren als de leden een andere keuze hadden gemaakt dan de door elf miljoen kiezers gekozen parlementaire fractie van de partij.

Lees ook: Omstreden internetstemming bepaalt wie straks Italië regeert

Expansief beleid

Volgens het ontwerpprogramma van de nieuwe regering komt er een investeringsfonds voor het zuiden, belastingverlaging, een minimumloon en investeringen in infrastructuur. Het kabinet wil „een expansief (beleid), zonder het evenwicht in de openbare financiën in gevaar te brengen”.

Gezien de penibele toestand van de Italiaanse overheidsfinanciën zal daarvoor veel overleg met Brussel nodig zijn. De Vijfsterrenbeweging en de PD zoeken daarbij in tegenstelling tot Salvini niet de confrontatie. Zij willen met de nieuwe Europese Commissie praten over een einde aan „de excessieve rigiditeit van de Europese regels” voor begrotingspolitiek.

Op het gebied van migratie is het streven „een krachtig Europees antwoord” op de problemen die de huidige migratiestromen veroorzaken. Ook dat is een scherp contrast met de harde lijn die de voormalige coalitiepartner Lega Nord onder leiding van Salvini voorstond. Twee omstreden wetten waarmee Salvini migranten uit de opvang wilde verwijderen en hulporganisaties uit Italiaanse havens wilde weren, zullen worden „bijgewerkt”.

Uit het 26 punten tellende ontwerpprogramma blijkt ook hoeveel zorgen Italianen zich maken over het grote aantal jongeren dat naar het buitenland gaat omdat ze in eigen land geen toekomst meer zien. Als derde punt in het ontwerp staat dat iedere jongere de kans moet krijgen voor groei op „persoonlijk, sociaal, cultureel en professioneel gebied in ons land.” „Wie Italië heeft moeten verlaten” moet bij terugkeer kunnen rekenen op „een adequate erkenning van zijn verdiensten” – een verwijzing naar de vaak gehoord klacht dat in Italië kennis en kunde minder belangrijk zijn dan de vraag wie je kent.

Salvini realiseert zich dat hij zich enorm heeft misrekend door een politieke crisis te forceren. Hij kondigde harde oppositie aan en zei dat de nieuwe coalitie is gebaseerd op de angst om uit het politieke pluche te worden verjaagd. „De regering van de zetels zal kort duren”, twitterde hij dinsdagavond. „Ze kunnen niet voor altijd aan verkiezingen ontkomen.”