Opinie

Kapitaal en moraal spreken dezelfde taal

Paul Scheffer

Wat we meemaken is niet alleen een technische revolutie, maar ook een mentale revolutie, waarvan we de draagwijdte nog lang niet kunnen overzien: „Ik ben ervan overtuigd dat er hier niet iets aan het veranderen is, maar alles. We voelen het blindelings aan.”

De Italiaanse schrijver Alessandro Baricco heeft een aanstekelijk boek geschreven over de digitale stroomversnelling die de wereld meesleurt. In The Game schrijft hij een filosofische geschiedenis die begint met het computerspel Space Invaders uit 1978 en veertig jaar later eindigt met de ondervraging van Mark Zuckerberg in de Amerikaanse Senaat.

Baricco zet een verrassende stap. De mentale omslag is voorafgegaan aan de digitale omslag: we hebben een virtuele wereld voortgebracht omdat we wilden ontsnappen aan controle. Het resultaat is een „wereld waarin ogenschijnlijk geen elites voorkomen, een planeet met directe aandrijving, waar de collectieve intentie en intelligentie worden omgezet in actie zonder dat ze langs tussenliggende autoriteiten hoeven”.

De toegankelijkheid van informatie duwt experts naar de zijlijn. Het verschil tussen de Encyclopedia Britannica en Wikipedia zegt alles, waarbij Baricco nogal snel voorbijgaat aan de vele onnauwkeurigheden die dat laatste medium vergezellen. Hij wil vooral de bevrijding zichtbaar maken die deze informatietechnologie aandrijft.

De voormannen van de digitale revolutie – hij telt in zijn geschiedenis maar één vrouwelijke held – vielen de bestaande instituties van de macht niet rechtstreeks aan. Ze groeven een wirwar van tunnels, in de wetenschap dat die instituties vroeger of later zouden instorten. ‘Move fast and break things’ is het bekende devies van Zuckerberg.

Baricco ziet een verandering in onze gevoelswereld. Hij stelt vast dat individuen meer armslag hebben dan ooit. Een schreeuw van geluk of ongenoegen kan nu viraal gaan. Dit massa-individualisme ziet hij als een vooruitgang, al kan het omslaan in massa-egoïsme. Zijn balans is positief: anders dan vroeger klonteren die massa’s niet meer langdurig samen. Niets beklijft.

We rekenen af met de traagheid van de twintigste eeuw, die naar het oordeel van deze cultuurcriticus zoveel rampen heeft veroorzaakt: „Alles wat behoefte heeft aan stilstand krijgt uiteindelijk een twintigste-eeuwse stank en daarna ook een vaag onheilspellende klank.”

De Val van de Muur krijgt zo een andere lading: we maken het „einde van de geografie” mee. Afstanden doen er niet meer toe. Baricco vat een wereldbeeld samen dat de werkelijkheid verandert: „Grenzen boycotten, alle muren neerhalen, één open ruimte inrichten waarin alles moest gaan circuleren. Beweging aanduiden als onbetwistbare waarde.”

In deze grenzeloze beweging versterken kapitaal en moraal elkaar. Het ondernemen is uiteraard niet gebaat bij veel belemmeringen. Elke vorm van regulering wordt al snel als hinderlijk ervaren. Ook de moraal wil over grenzen reiken: mensenrechten gelden immers overal en onverkort. Daarin schuilt een enorme verandering.

Inmiddels spreken ondernemers en wereldverbeteraars dezelfde taal. Grootverdieners als Mark Zuckerberg geloven oprecht in een morele missie om alles en iedereen met elkaar te verbinden. Dat gaat hand in hand met het idee dat alle begrenzing verdacht is. Hier worden inderdaad alle muren neergehaald.

Het staat buiten kijf dat culturen zich niet kunnen ontwikkelen in afzondering, maar Baricco miskent dat de vrijheid in een grenzeloze wereld kan verongelukken. Hij ziet onvoldoende dat de mobiliteit zich alleen kan verbreiden wanneer er genoeg mensen zijn die zich verbonden voelen met een plaats.

Iedereen begrijpt dat een goede school telkens nieuwe leerkrachten nodig heeft, maar zou mislukken als er niet tegelijk mensen zijn die er al langere tijd werken. Die vormen het geheugen van de school, belichamen de continuïteit die verandering mogelijk maakt. Zonder de blijvers wordt het komen en gaan een probleem.

En zoals het in die kleine wereld is, zo gaat het ook in de grote wereld: in een vloeibare toestand lost alles op. En waarom zou dat niet voor de vrijheid gelden? De grootste uitdaging is: hoe zorgen we ervoor dat de beweging die onze tijd kenmerkt dienstbaar blijft aan de burgerrechten?

De opeenhoping van macht die de digitale revolutie met zich meebrengt ontgaat Baricco niet. Het lijkt hem een tijdelijk verschijnsel. Mij is vooral een beeld van datacenters bijgebleven uit een documentaire over Facebook: eindeloze hallen waarin de informatie van miljarden mensen circuleert. Wie gaat dat beest temmen? Dit is niet eens een staat in de staat, maar een staat zonder staat.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese studies.