Omstreden internetstemming bepaalt wie straks Italië regeert

Conte-bis Voorstanders prijzen de methode als directe democratie, juristen roepen dat het tegen de Italiaanse grondwet ingaat. Het door de Vijfsterrenbeweging gebruikte stemsysteem Rousseau is omstreden.

Het beginscherm van het internetplatform Rousseau waarop leden van Vijfsterren dinsdag stemmen over een nieuwe coalitie
Het beginscherm van het internetplatform Rousseau waarop leden van Vijfsterren dinsdag stemmen over een nieuwe coalitie Foto Andreas SOLARO / AFP)

In een omstreden stemming via internet kunnen de 115.372 ingeschreven leden van de Italiaanse Vijfsterrenbeweging dinsdag zeggen of hun partij van coalitiepartner moet wisselen en verder moet regeren met centrumlinks, in plaats van met de antimigratiepartij Lega. De stemmers kunnen ja of nee zeggen. Het alternatief voor deze nieuwe coalitie is vrijwel zeker vervroegde verkiezingen.

Lees meer over de kabinetsformatie in Italië: centrum-links en de populistische Vijfsterren willen samen regeren, Salvini heeft het nakijken

De Vijfsterrenbeweging heeft directe democratie hoog in het vaandel staan en een internetplatform opgezet dat regelmatige raadpleging van de leden mogelijk moet maken. Het is ‘Rousseau’ gedoopt, naar de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau, door de oprichters beschouwd als „een van de vaders van de directe democratie”.

In de praktijk is het platform vooral gebruikt om steun te krijgen voor moeilijke beslissingen. De vraag van dinsdag is de gevoeligste van het tiental dat sinds 2014 is voorgelegd: „Ga je ermee akkoord dat de Vijfsterrenbeweging deel uitmaakt van een regering, samen met de Democratische Partij, die wordt geleid door Giuseppe Conte?”

Blik sardientjes

In het verleden steunden opmerkelijk grote meerderheden de voorkeur van de partijleiding. Nu is dat veel minder zeker. Omdat het om waarschijnlijk het moeilijkste besluit gaat in het tienjarige bestaan van de beweging. En ook omdat voormannen van de partij geen eenduidig signaal geven. Komiek Beppe Grillo, de grand old man van de partij, is bijvoorbeeld vóór: hij wil de voormalige bondgenoot van de Vijfsterren, Matteo Salvini van de Lega, op een zijspoor zetten. Luigi di Maio, de ‘politiek leider’ van de beweging, is lauw over de nieuwe coalitie, omdat hij vreest dat hijzelf daarbij aan macht en invloed inboet. Andere prominente partijleden zijn tegen een akkoord met de Democratische Partij, lang afgeschilderd als exponent bij uitstek van het oude politieke bestel dat de Vijfsterrenbeweging juist zegt te willen omverwerpen – „openen als een blik sardientjes’’, is een veelgebruikte metafoor.

Conte, door de Vijfsterren voorgedragen als kandidaat-premier, deed maandag via Facebook een duidelijke oproep. „Dit is een unieke kans om te laten zien dat we dit land op doorslaggevende wijze kunnen hervormen”, zei hij tegen de aanhangers van de Vijfsterren. We moeten voorkomen dat goede ideeën in de la blijven liggen, zei hij.

In strijd met de grondwet

De Vijfsterren verdedigen de stemming via het Rousseau-platform als een pure vorm van directe democratie. Maar er is ook veel kritiek. Technisch: het systeem blijkt te hacken en er zijn problemen geweest met het stemgeheim en de privacy. Dat heeft de partij al twee forse boetes opgeleverd van de landelijke privacywaakhond. Ook al moet de aanwezigheid van een notaris garanderen dat de stemming correct verloopt, er zijn veel vraagtekens over hoe alles precies werkt.

Rousseau wordt, indirect, beheerd door het internetbedrijf van Davide Casaleggio, zoon van een internetgoeroe die met komiek Grillo de Vijfsterrenbeweging heeft opgezet. Om te kunnen meestemmen, moet je minimaal een half jaar ‘geverifieerd lid’ van de Vijfsterrenbeweging zijn.

Dat ook in de nu lopende formatie wordt gestemd via Rousseau, wordt door staatsrechtgeleerden fel bekrititseerd. Voor interne partijdemocratie kan Rousseau een uitstekend instrument zijn, hebben prominente juristen als Sabino Cassese, Cesare Mirabelli en Giovanni Maria Flick geschreven. Maar het wringt dat 110.000 mensen een andere koers kunnen uitzetten dan de parlementariërs die door elf miljoen kiezers zijn gekozen – de fracties in Kamer en Senaat van de Vijfsterren hebben zich uitgesproken voor een coalitie met de PD. Sommige juristen zeggen dat deze stemming in strijd is met de grondwet.

Druk van veel kanten

Van veel kanten, ook vanuit Berlijn en Parijs, is druk uitgeoefend op de Vijfsterren en de Democratische Partij om te proberen samen een akkoord te vinden. Legaleider Salvini had vorige maand een politieke crisis geforceerd, in de veronderstelling dat dit onherroepelijk tot nieuwe verkiezingen zou leiden, met hem als grote winnaar. Hij had zich ontwikkeld tot de sterke man van het kabinet en zijn coalitiepartners van de Vijfsterren in een bijrol weten te dringen.

Salvini is weliswaar de grootste in de peilingen, maar in het parlement heeft hij slechts 17 procent van de zetels. Een eenvoudige rekensom liet zien dat de Vijfsterren, nu veruit de grootste partij in het parlement, ook samen met de Democratische Partij zou kunnen regeren – de programmatische ruimte is er, want de Vijfsterren noemen zich post-ideologisch – en links noch rechts. Na een felle aanval op Salvini werd Conte een boegbeeld voor de Vijfsterren. Daarom wilden zij onderzoeken of zo’n andersgekleurde coalitie mogelijk is onder een hun sympathieke premier.

De stemming via het Rousseauplatform loopt tot 18 uur dinsdagmiddag. Daarna moet de uitslag vrij snel duidelijk worden. Volgens cijfers van 13 uur dinsdagmiddag is het aantal deelnemers aan deze stemming veel hoger dan bij de eerdere raadplegingen.