Opinie

Minder vorm, meer boodschap

Peter de Bruijn Peter de Bruijn ziet de nieuwe versie van Gaspar Noés schandaalfilm ‘Irréversible’: Noé vertelt het verhaal van de film nu niet meer omgekeerd, maar chronologisch. Levert die keuze een wezenlijk andere film op?

Peter de Bruijn

Irréversible blijkt toch niet onomkeerbaar te zijn. In 2002 zorgde het schokkende geweld in de omgekeerd vertelde film van de Franse regisseur Gaspar Noé voor een schandaal in Cannes. Volgens de overlevering liepen niet minder dan 250 toeschouwers weg bij de nachtelijke première. Sommigen moesten aan de beademing om van de schrik te bekomen. Festivalgangers vroegen op hoge toon „welke klootzak van een regisseur” voor de film verantwoordelijk was.

Op het filmfestival van Venetië ging deze week de nieuwe versie van Irréversible in première, die Noé monteerde; de zogeheten ‘Inversion intégrale’. Bij wijze van experiment besloot Noé de film niet langer omgekeerd te vertellen, maar ‘gewoon’ in chronologische volgorde.

In de oorspronkelijke versie gaat het verliefde stel, Monica Bellucci en Vincent Cassel, van de hel naar de hemel. Nu gaan ze van de hemel naar de hel. In de eerste versie begint de film met gruwelijke wraakneming na de extreme verkrachtingsscène die in beide versies het middelpunt vormt van de film. Kijkers van die eerste versie hadden de verkrachting nog niet gezien en moesten reconstrueren wat er gaande was.

Dat zorgde voor enige afstand, die goed van pas kwam bij zoveel gruwelijkheid. In Noés nieuwe versie hoeft de kijker niet meer te gissen naar motieven. Het grove geweld komt daardoor misschien nog harder binnen. De eerste versie gaf stof voor speculaties over de ‘onomkeerbaarheid’ van het noodlot; Noé suggereerde dat het noodlot altijd boven ons hoofd hangt, ook op de meest idyllische momenten van het leven. In de nieuwe versie is dat weg. Door de gebeurtenissen chronologisch te laten verlopen verandert de film volgens Noé van een ‘tragedie’ in een ‘drama’. De psychologie van de personages komt duidelijker naar voren.

Noé was niet de enige filmmaker die destijds speelde met de chronologie van zijn films. Veel spraakmakende films speelden eveneens met het tijdsverloop. Pionier was Quentin Tarantino met de door elkaar gehusselde structuur van Pulp Fiction. Ook de innovatieve scenario’s van Charlie Kaufman in Being John Malkovich en Adaptation trokken veel aandacht. Noés Franse collega François Ozon vertelde in 5×2 een omgekeerde liefdesgeschiedenis.

Lees ook: het Filmfestival Venetië krijgt kritiek om de keuze voor films van omstreden filmmakers

Zulke vormexperimenten zijn inmiddels schaars. Op het filmfestival van Venetië valt juist op hoeveel filmmakers met betrekkelijk simpele en rechtlijnige verhalen grote maatschappelijke kwesties behandelen. Roman Polanski wil antisemitisme aanklagen in zijn klassieke kostuumdrama over de Dreyfusaffaire in J’accuse. De Grieks-Franse regisseur Costa-Gavras klaagt de hardvochtige lijn van Europa aan tijdens de Griekse financiële crisis in Adults in the Room. Olivier Assayas zet kanttekeningen bij het Amerikaanse embargo tegen Cuba in Wasp Network.

Dat zegt vermoedelijk veel over het huidige politieke klimaat. In de jaren negentig bloeiden filmische innovaties. Maar momenteel zijn filmmakers te bezorgd over de toestand van de wereld om veel tijd en aandacht te besteden aan vorm. De boodschap staat voorop. Door Irréversible in de ‘correcte’ volgorde te plaatsen is Noé weer helemaal bij de tijd.

Peter de Bruijn is filmredacteur.