Hamas duldt geen verzet in de Gazastrook

Reportage | Gaza Bij de eerste zelfmoordaanslag tegen Hamas vielen onlangs drie doden. De weerstand groeit, al treedt Hamas er keihard tegen op. „Zijn hele lichaam zag zwart van de martelingen.”

Familieleden van activist Tamer Sultan rouwen bij zijn portret in het ouderlijk huis
Familieleden van activist Tamer Sultan rouwen bij zijn portret in het ouderlijk huis Foto Khalil Hamra/AP

‘Een stuk hout”. Zo beschrijft Karima Sultan (60) haar zoon Tamer (38) nadat hij terugkwam uit een gevangenis van Hamas. „Zijn hele lichaam zag zwart van de martelingen, hij was compleet murw.” Ze grijpt de verslaggeefster bij de schouders en imiteert hoe haar zoon ’s nachts bij haar kwam. „Mama, mama, ik ben zo bang. Straks komen ze weer…”

Uiteindelijk smeekte Sultan zijn vader hem de Gazastrook uit te helpen. Hij overleefde de tocht over land en zee tot Bosnië-Herzegovina, waar hij volgens het Palestijnse ministerie van Buitenlandse Zaken overleed aan leukemie. Sultan kwam in een doodskist terug naar Gaza.

Vorige week zondag werd politiek activist Tamer Sultan begraven, nadat hij Gaza en Hamas was ontvlucht. Twee dagen later werd Gaza opgeschrikt door een dubbele ontploffing aan de kust. Voor het eerst sinds Hamas aan de macht is, werd de militante beweging getroffen door een zelfmoordaanslag op het eigen veiligheidsapparaat. Drie agenten kwamen om. Wat zeggen de gebeurtenissen over de positie van de regerende Hamas-partij in de Gazastrook?

Sultan was een van de organisatoren van Bidna Na’ish (‘Wij willen leven’), een protestbeweging van Gaza-inwoners die in maart protesteerden tegen de leefomstandigheden en het beleid van de regerende Hamas-partij. De demonstraties werden neergeslagen. Honderden journalisten en activisten werden opgepakt, velen gemarteld. Op Sultans begrafenis waren veiligheidstroepen van Hamas massaal aanwezig; de stoet mocht niet omslaan in een nieuwe demonstratie.

Protesteren mag, tegen Israël

Elke Gazaan weet dat openlijk ingaan tegen de militante Hamas-beweging, die het kleine strookje land sinds 2007 in de greep heeft, hem of haar duur kan komen te staan. Gaza wordt enerzijds verstikt door de land- en zeeblokkade die Israël met buurland Egypte in stand houdt, anderzijds door de strakke heerschappij van Hamas. Protesteren mag, bij voorkeur tegen de Israëlische vijand. Zodra het gaat over problemen waarvoor Hamas verantwoordelijk te houden is, grijpt het uitgebreide veiligheidsapparaat in. Ook worden regelmatig leden gearresteerd van Fatah, de rivaliserende partij van president Mahmoud Abbas. Overigens doet de door Fatah geleide overheid op de Westelijke Jordaanoever precies hetzelfde met Hamas-activisten.

„Houd alsjeblieft je mond”, zegt Karima Sultan vertwijfeld tegen haar andere zoon, die tegelijk met Tamer gevangen zat en blijft uitweiden over de afschuwelijke omstandigheden. Ze wil niet nog een zoon kwijtraken. Na de genadeloze aanpak van de Bidna Na’ish-activisten zal het wel even duren voordat mensen weer hun nek durven uit te steken.

Nabestaanden van activist Tamer Sultan rouwen boven zijn lichaam
Foto Khalil Hamra/AP
Rouwende mensen scanderen slogans tijdens de begrafenis van activist Tamer Sultan
Foto Khalil Hamra/AP
Familieleden van activist Tamer Sultan rouwen bij zijn portret in het ouderlijk huis
Foto Khalil Hamra/AP
Familieleden rouwen om de overleden activist Tamer Sultan.
Foto’s Khalil Hamra/AP

De onvrede over Hamas uit zich ook op andere manieren. In plaats van de straat op te gaan, storten veel mensen zich op het geloof. De moskeeën zitten vol en jihadistische groeperingen winnen aanhangers.

„Hamas verandert geleidelijk van een verzetsproject in een machtsproject”, zegt onderzoeker Emad Abu Rahma van studiecentrum Masarat. De Mars van de Terugkeer, de serie protesten aan het afscheidingshek met Israël die wereldwijd bekend werden doordat tientallen demonstranten werden doodgeschoten door Israëlische scherpschutters, begon volgens Abu Rahma als „prachtig activisme van burgers” – tot Hamas zich erin mengde. „De intensiteit van de demonstraties werd verbonden aan het binnenkomen van hulp”, zegt Abu Rahma. Hamas sloot via bemiddelaars van Egypte, Qatar en de VN wapenstilstanden af met Israël in ruil voor het doorvoeren van hulp uit Qatar en het verlichten van de blokkade. Beide zijden houden zich er in wisselende mate aan.

Door de indirecte afspraken met Israël heeft Hamas’ imago als Palestijnse verzetsbeweging te lijden. Sommige Gazanen strijden op eigen houtje tegen Israël. De afgelopen weken vielen er doden omdat jongens en mannen, veelal leden of ex-leden van Hamas of Islamitische Jihad, gewapend op het grenshek met Israël af gingen. „Mijn broer deed eerst mee aan de Mars van de Terugkeer”, vertelt Mohammed Waleida (25) op de bank in zijn ouderlijk huis. „Toen hij zag dat de jongens werden tegengehouden door onze eigen veiligheidstroepen, besloot hij dat het geweer eervoller was.”

Islamitische Jihad,

Zijn broer Mahmoud Waleida (24) werd onlangs gedood door Israël toen hij met een groep gewapend het hek naderde. Hij was officieel lid van Islamitische Jihad, een door Iran gesteunde beweging waarmee Hamas samenwerkt, maar die ook zijn eigen agenda heeft. Volgens Mohammed handelde zijn broer niet in opdracht, maar in naam van de „ware jihad”.

Hamas-woordvoerder Abdellatif Al-Qanwa reageert licht gepikeerd op vragen over Hamas’ imago. „Jongeren ondernemen dit soort acties omdat ze gefrustreerd zijn dat Israël zich niet aan de afspraken houdt”, zegt hij. „Hun woede richt zich alleen op Israël.”

Hamas verandert geleidelijk van een verzetsproject in een machtsproject

Emad Abu Rahma onderzoeker

Dezelfde dag wordt zijn stelling onderuitgehaald: ’s avonds laat klinkt een ontploffing bij een politiepost aan de drukke kustweg van Gaza. Alom heerst verwarring: was dit een Israëlische luchtaanval? Even later is er een tweede explosie. Drie Hamas-agenten vinden de dood, omstanders raken gewond. Het gaat om een dubbele zelfmoordaanslag.

Heel Gaza is in shock, van Hamas-beambten tot het meisje van de telefoonwinkel. Er zijn eerder aanslagen geweest, maar dit is de eerste zelfmoordoperatie, en ook de eerste keer dat er politieagenten bij omkomen. Hamas roept de noodtoestand uit, de dagen erop volgen arrestaties. Rivaliserende facties, zoals Islamitische Jihad, veroordelen de aanslag. „Het lijkt erop dat een IS-achtige groep de aanslag heeft gepleegd”, zegt politiek analist en Gaza-inwoner Hani Habib. ,,Het was in elk geval geen individuele actie.”

De opkomst van bewegingen die nog radicaler zijn dan Hamas, is lastiger te bestrijden dan de ‘gewone’ oppositie, omdat de ondergrondse netwerken zich vormen rond moskeeën, waarvan de aantrekkingskracht sowieso groot is.

„De voorbije jaren hielden de extremistische bewegingen zich stil”, zegt Habib. „Hamas heeft veel arrestaties verricht, kennelijk was dat niet voldoende.” Hoewel de groeperingen geen serieuze bedreiging lijken voor Hamas, maken ze de situatie in de Gazastrook nog explosiever. De grootste tegenstand tegen Hamas komt niet van de straat, maar uit de moskee.

Lees ook het stuk van correspondent Jannie Schipper waarin ze vier recente incidenten op de Westelijke Jordaanoever onder de loep nam