Een journalist poseert met een foto van Ahmet Altan voor de rechtbank in Istanbul tijdens diens proces in 2017.

Foto Ozan Kose/AFP

‘De rancune van de machtigen jegens schrijvers verandert nooit’

Ahmet Altan Net als zijn vader in de jaren 80 werd ook de Turkse schrijver Ahmet Altan in 2016 gevangen gezet wegens zijn politieke opvattingen. Vanuit zijn cel geeft hij een schriftelijk interview. „Ik heb nog steeds hoop dat dit land gerechtigheid zal vinden.”

De Turkse schrijver en journalist Ahmet Altan was niet verbaasd toen op 23 september 2016 een arrestatieteam voor zijn deur stond. Hij had zelfs kleding klaargelegd voor de politie-inval en wat daarop zou volgen. Terwijl de agenten zijn appartement doorzochten, en plastic zakken vulden met oude computers waarop hij enkele boeken had geschreven, vroeg hij of ze thee wilden.

Lees ook deze boekrecensie: In Erdogans kooi ontnemen ze je je gezicht

Zijn vader, de communistische journalist, schrijver en parlementariër Cetin Altan, had in de jaren tachtig hetzelfde gevraagd toen de politie bij hem binnenviel. „De stem van mijn vader nabootsend zei ik: ‘Het is geen omkoperij. Jullie kunnen gerust drinken’”, aldus Altan in zijn nieuwe boek Ik zal de wereld nooit meer zien, dat hij schreef in de Silivri-gevangenis nabij Istanbul.

Het boek is een mengeling van memoires, scènes uit zijn leven als gedetineerde, en bespiegelingen over de vrijheid van het schrijven. „Wat ik meemaakte was geen déjà vu”, schrijft Altan over de inval. „Het was een herhaling van dezelfde werkelijkheid. Omdat dit land zich te traag door de geschiedenis heen bewoog om de tijd vooruit te laten gaan, keert hij terug en vouwt zich dubbel.”

Schrijvers en journalisten zijn altijd vogelvrij geweest in Turkije. Net als zijn vader is Altan gestraft voor wat hij schreef. Zijn vader werd na de militaire coup van 1980 opgepakt vanwege zijn kritische columns over de grote politieke invloed van het leger, dat meermaals een democratisch gekozen regering omver had geworpen om de seculiere orde te bewaken.

„Hij werd opgepakt voor de dingen die hij al jaren schreef”, schrijft Altan vanuit de gevangenis, in een schriftelijk interview met deze krant. „Ze wilden hem terugbetalen voor zijn verzet tegen het militaire gezag. De onrechtvaardige behandeling van mijn vader vormt de basis voor mijn woede jegens de militaire heerschappij, de tirannieke heersers en coupplegers.”

Ter promotie van zijn nieuwe boek geeft Altan interviews. Maar dat is niet makkelijk als je achter de tralies zit. Omdat slechts een beperkt aantal mensen hem mag bezoeken, verloopt het contact via zijn agent en zijn advocaat. Ik mail mijn vragen, die de advocaat tijdens een van zijn bezoeken aan Altan overhandigt. Enkele weken later krijgt hij de antwoorden handgeschreven, typt ze uit en zet ze op de mail.

Wetteloosheid

„Mijn vader is door militairen gevangengezet, ik door burgers”, antwoordt Altan op de vraag hoe zijn zaak zich verhoudt tot die van zijn vader. „Maar beide waren het gevolg van dezelfde wetteloosheid. De rancune van machthebbers jegens schrijvers en de dingen die ze schrijven verandert nooit. Maar ik heb nog steeds hoop dat dit land gerechtigheid zal vinden.”

Altan zette de strijd van zijn vader voort. Hij publiceerde acht romans, waarin hij controversiële thema’s niet schuwt. Dit maakte hem een van de bekendste schrijvers van Turkije. Maar het bracht hem ook geregeld in aanvaring met ultranationalistische krachten binnen de staat. Zijn roman Sudaki Iz, over een groep linkse terroristen in de jaren zeventig, werd in 1985 door de rechter verboden.

Net als tienduizenden anderen werd Altan na de mislukte staatsgreep van 2016 opgepakt omdat hij banden zou hebben met de beweging van de moslimprediker Fethullah Gülen, het vermeende brein achter de coup. De reden: Altan was van 2007 tot 2012 hoofdredacteur van de liberale krant Taraf, die werd gezien als een spreekbuis van de Gülenbeweging. De krant werd na de coup gesloten. Altan werd veroordeeld tot levenslang, een straf die na hoger beroep in juli werd omgezet in vijftien jaar cel.

Altan wordt vastgehouden in de gevangenis van Silivri, met circa 20.000 gevangenen één van de grootste gevangenissen van Europa. Silivri is een badplaats nabij Istanbul. Hij zit met twee anderen in de cel: een journalist en een televisieregisseur. Zijn advocaten brengen hem boeken en brieven. Naast zijn familie en zijn advocaten kan Altan nog drie mensen ontvangen die hij eerder heeft aangemeld bij het gevangenisbestuur.

„Om acht uur ’s ochtends worden de gevangenen geteld en gaat de deur naar de binnenplaats open”, beschrijft Altan zijn dag. „Daar wandel ik een uur. Vervolgens ga ik ontbijten, lees ik kranten, en sport ik op de binnenplaats. Na de lunch doe ik een dutje. ’s Avonds kijk ik televisie, liefst voetbal als er een wedstrijd is. Daarna lees ik een boek totdat ik in slaap val.”

Mentaal en fysiek gebroken

De omstandigheden die Altan beschrijft zijn nog relatief goed. Toch kan niet iedereen omgaan met het isolement, de onmacht en de angst die gepaard gaan met gevangenschap. De schrijfster Asli Erdogan was mentaal en fysiek gebroken na drie maanden detentie in Silivri. In een interview met NRC na haar vrijlating betwijfelde ze of ze ooit over die ervaring zou kunnen schrijven.

Daar heeft Altan geen last van. Schrijven in gevangenschap is voor hem een daad van verzet. „Ze willen mijn beperkte tijd stelen en ik schrijf om deze diefstal te voorkomen”, legt hij uit. „Ik schrijf niet omdat ik sterk ben, ik ben sterk omdat ik schrijf. Schrijven maakt me onaantastbaar. Tijdens het schrijven heb ik het gevoel dat ik het hele leven in de palmen van mijn handen heb.”

Ik zal de wereld nooit meer zien is een ode aan de kracht van de verbeelding, een rode draad in Altans werk. „Het leven van veel schrijvers zit vol pijn. Zoals in de ‘L’Albatros’-poëzie van Baudelaire – ondergaan de meeste schrijvers diverse stadia van wanhoop. Maar wanneer ze beginnen te schrijven, spreiden ze hun vleugels en stijgen ze op zodat de pijn hen niet kan bereiken.”

Lees ook: Turkse journalisten krijgen levenslang

Ook humor is een wapen tegen de wanhoop – het boek staat er vol mee. „Als je om belachelijke redenen gevangen zit, kan de gevangenis een cartoon worden, ondanks alle problemen. Humor is als een prisma: alles waarnaar we kijken verandert van vorm. Het ziet er leuker en kleurrijker uit dan het is. Maar je moet oppassen dat je het prisma niet uit je handen laat vallen.”

Altan is verguld dat Ik zal de wereld nooit meer zien in diverse talen is vertaald en in het buitenland goed is ontvangen. Tot voor kort was hij buiten Turkije nauwelijks bekend. Slechts een van zijn romans is vertaald in het Nederlands. De toegenomen interesse heeft ongetwijfeld te maken met zijn gevangenschap, die hem tot een ‘martelaar van het vrije woord’ maakt.

Veel vijanden

Hoewel Altan op dubieuze gronden is veroordeeld, kan hij in Turkije zelf op weinig sympathie rekenen. Want als hoofdredacteur van Taraf heeft hij veel vijanden gemaakt. De krant leverde voortdurend kritiek op de seculiere elite in het leger en de rechterlijke macht, die echte democratie en gelijke rechten voor minderheden in de weg zouden staan. Dat was ongehoord in het gepolariseerde politieke klimaat. Veel seculiere Turken zagen de groeiende macht van de islamitische AK-partij juist als de grootste bedreiging voor de democratie, en hoopten dat het leger of de rechterlijke macht zouden ingrijpen.

Volgens Altan ging de werkelijke strijd niet om secularisme versus islam, maar om democratie versus onderdrukking. „De generaals hadden een rechtssysteem gecreëerd dat was gebaseerd op onrecht en los stond van de wet”, schrijft Altan. „Jarenlang werden de levens van Koerden, socialisten, islamisten en schrijvers verwoest door dit onwettige rechtssysteem. Zoals alle machthebbers in achtergestelde landen dachten ze dat ze voor altijd aan de macht zouden blijven.”

Maar de generaals werden slachtoffer van hun eigen systeem. Aanklagers van de Gülenbeweging, die onder de AKP waren opgeklommen binnen justitie, begonnen een serie processen tegen de seculiere elite, die bekendstaan als Ergenekon en Balyoz. Honderden officieren, academici en journalisten verdwenen achter de tralies omdat ze plannen zouden hebben beraamd voor een coup.

Taraf speelde hierbij een instrumentele rol. De krant had enkele indrukwekkende primeurs over het vermeende complot op basis van anonieme bronnen binnen het leger. Volgens critici liet Taraf zich voor het karretje spannen van de gülenisten. Na de coup werd vastgesteld dat een groot deel van het bewijsmateriaal was vervalst en werden de meeste beklaagden vrijgelaten.

Vermeende coup

Het belangrijkste bewijs was het plan voor de vermeende coup, dat was gevonden op een militaire computer. Taraf pakte er groot mee uit. Het bestond uit Microsoft Office-documenten die dateerden van 2003 of eerder. Maar ze stonden vol anachronismen. Uit forensisch onderzoek bleek dat ze waren geschreven op een versie van Office uit 2007 en dat de datum was aangepast op een geantedateerde computer. Toch bleef Taraf volhouden dat de documenten authentiek waren.

Altan bestrijdt nog altijd dat er met het bewijsmateriaal geknoeid is. Volgens hem waren Ergenekon en Balyoz geen verzinsels, maar had de AKP na de coup gewoon de steun nodig van de oude legertop die inmiddels achter de tralies zat. „Daarom veranderde het officiële standpunt in ‘Ergenekon bestaat niet’ en ‘de Balyoz-coup heeft nooit plaatsgevonden’. De staat lanceerde een enorme propagandastorm.”

Ahmet Altan geeft wel toe dat er tijdens de Ergenekon- en Balyoz-processen fouten zijn gemaakt en dat onschuldige mensen in de gevangenis zijn beland. Maar hij wijt dat volledig aan het verrotte rechtssysteem waarvan hij ook zelf slachtoffer werd. „Zoals veel mensen heb ik honderden keren geschreven dat ze het rechtssysteem moeten veranderen, en daarvoor ben ik veroordeeld. De generaals kozen voor onwettigheid. Uiteindelijk zijn ze daar zelf het slachtoffer van geworden.”