Gezonder leven, hoe snel moet dat gaan?

Preventieakkoord Het Preventieakkoord moet roken, overgewicht en alcoholgebruik terugdringen. Drie experts die erover onderhandelden, betwijfelen of de afspraken hard genoeg zijn. Tegelijk wil de VVD het akkoord op één punt alweer afzwakken.

In het Preventieakkoord staat een waslijst met afspraken over het terugdringen van roken, overgewicht en overmatig alcoholgebruik.
In het Preventieakkoord staat een waslijst met afspraken over het terugdringen van roken, overgewicht en overmatig alcoholgebruik. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Ze zijn blij dát er een „ambitieus” Preventieakkoord is dat door tientallen partijen is ondertekend. Maar drie vooraanstaande experts die erover onderhandelden, hebben nog wel zorgen over de hardheid en afdwingbaarheid van de afspraken die de gezondheid van burgers moeten verbeteren. Ze roepen de Tweede Kamer, die er dinsdag over debatteert, op het akkoord aan te scherpen om nog sneller gezondheidswinst te boeken.

Floris Italianer, directeur van de Hartstichting en voorzitter van de Alliantie Nederland Rookvrij, zat aan de ‘tabakstafel’. „Waarom pas een rookvrije generatie in 2040?”, vraagt hij. „Ik zeg: hoe eerder, hoe beter.”

De betrokken organisaties zouden het liefst een preventiewet hebben die de doelstellingen afdwingbaar maakt. Ze rekenen erop dat de Tweede Kamer in het debat niet aan cherry picking gaat doen en zo het akkoord afzwakt. „Dit is minimaal nodig”, zegt Italianer.

Op één punt wil coalitiepartij VVD de afspraken over roken al afzwakken. Kamerlid Hayke Veldman gaat Blokhuis dinsdag vragen winkeliers een jaar langer, tot 2022, de tijd te geven om hun rookwaren uit het zicht te halen. „Kleine winkeliers moeten hiervoor fors investeren in hun winkel en het is bovendien nog niet duidelijk hoe ze dat moeten doen”, zegt Veldman. „Dan moet de overheid voor een fatsoenlijke overgangstermijn zorgen.”

Blokhuis lijkt weinig in het VVD-voorstel te zien. Hij laat via een woordvoerder weten dat het akkoord met „grote zorgvuldigheid” is gesloten en dat „niet zomaar een onderdeel kan worden gewijzigd”.

Een omslag qua gezondheid is hard nodig, vindt Floris Italianer, want Nederland loopt Europees gezien bepaald niet voorop. Hij noemt wat cijfers uit het laatste HBSC-onderzoek naar de gezondheid van Europese jongeren uit 2017, een groot vierjaarlijks onderzoek dat in Nederland werd gedaan door de Universiteit Utrecht, het Trimbos-instituut en het Sociaal Cultureel Planbureau. Europees gezien staat Nederland vaak in de middenmoot als het gaat om het percentage vijftienjarigen dat meer dan één keer per week rookt of drinkt. Zelfs 4 op de 10 vijftienjarigen drinkt dagelijks frisdrank.

Italianer is blij dat er politiek meer aandacht voor preventie is. „We zijn in Nederland niet zo van het elkaar de maat nemen, we geloven in individuele vrijheid. Maar ik denk dat we te lang onze kop in het zand hebben gestoken.”

Sinds de presentatie van het Preventieakkoord zijn alweer vijftienduizend Nederlanders overleden aan roken, schrijven drie artsen. Lees ook hun opiniestuk: Politici, het terugdringen van het roken is nu aan jullie

Effectiviteit

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu monitort de voortgang van het Preventieakkoord. Het lichtte de maatregelen vorig jaar al door op hun verwachte effectiviteit. Bij roken was de uitkomst positief: het aandeel volwassen rokers daalt in 2040 naar de doelstelling van 5 procent. Anders is dat bij overgewicht (geen daling, maar juist een toename) en problematisch alcoholgebruik (slechts hele lichte daling).

Michael Rutgers, voorzitter van de Samenwerkende Gezondheidsfondsen, begrijpt dat verschil. Hij zat aan de tafel waar partijen afspraken moesten maken tegen overgewicht. Daar was ook de industrie welkom. Daardoor haalde bijvoorbeeld een belasting op suiker of vet het akkoord niet. Met als resultaat dat bijvoorbeeld een belasting op suiker of vet het akkoord niet haalde. „Terwijl dat het meest effectief zou zijn. Als je ongezond voedsel duurder maakt, is de kans groter dat mensen het laten liggen.” Nu hebben voedselproducenten een gezonder aanbod beloofd. „Redelijk vrijblijvend”, vindt Rutgers. „Daarmee wordt het risico groter dat we de ambities voor minder overgewicht niet halen.”

Die vrees heeft ook Wim van Dalen van STAP, het instituut voor alcoholbeleid. Hij vindt de ambitie om problematisch alcoholgebruik onder volwassenen terug te dringen van de huidige 9 procent naar minder dan 5 procent in 2040 prima, maar mist „concrete acties”. Zijn pleidooi voor minder verkooppunten en invoering van een minimumprijs zoals in Schotland, vond geen gehoor. Dat Blokhuis wel de winkelkorting op alcohol wil maximeren op 25 procent (het ‘stuntverbod’) noemt hij „een kleine stap”.

Probleemdrinkers

Volgens Van Dalen is een manco van het Preventieakkoord dat het zich richt op individuele probleemdrinkers, terwijl „het grootste probleem de brede maatschappelijke acceptatie van alcohol is”. Hij denkt wel dat steeds meer mensen beseffen dat alcohol „veel schadelijker is dan ze aanvankelijk hebben gedacht” en hoopt dat over een paar jaar wel ‘tabaksachtige’ maatregelen mogelijk zijn.

Ook Italianer hoopt sterk op verandering vanuit de maatschappij. Hij ziet „brede” steun voor de maatregelen die tegen roken genomen worden, zoals een verbod op gevelreclame en de komst van verplichte neutrale verpakkingen voor sigaretten. Een ambitie als het rookvrij maken van sportverenigingen gaat bijna vanzelf, denkt hij. „Daar wordt roken steeds minder geaccepteerd.”

Bedrijven kunnen ook een verschil maken en profiteren, denkt Italianer. Hij noemt supermarkten, waarvan een enkele al heeft gezegd sigaretten niet meer te zullen verkopen, zoals Lidl vanaf 2022.

Vanwege de grote maatschappelijke consensus over de schade door roken hoopt Italianer ook dat de politiek bewezen effectieve maatregelen als accijnsverhogingen wil versnellen. In het Preventieakkoord loopt de prijs van een gewoon pakje sigaretten van twintig stuks (nu zo'n 6,50 euro) de komende jaren op tot 10 euro in 2023. „In Australië kost een pakje al 17 euro en gaan er bijna geen kinderen meer roken. Ik hoop dat er Kamerleden opstaan die zeggen: kan die rookvrije generatie niet even wat sneller dan in 2040?”

Correctie (5 september 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat het HBSC-onderzoek naar de gezondheid van Europese jongeren onder andere door de Universiteit Twente is uitgevoerd. Dat klopt niet, het gaat om de Universiteit Utrecht en is hierboven aangepast.