Waarom stak Jawed S. twee toeristen neer op Amsterdam CS?

Rechtszaak over aanslag Maandag begint het proces tegen Jawed S., die twee Amerikanen aanviel op Amsterdam CS. Welke onderwerpen komen aan bod?

Het was de eerste religieus gemotiveerde aanslag op Nederlandse bodem sinds de moord op Theo van Gogh in 2004. Op vrijdag 31 augustus 2018 stak de 19-jarige Afghaanse uitgeprocedeerde asielzoeker Jawed S. twee Amerikaanse toeristen neer in de hal van Amsterdam CS. Een van hen liep daarbij een dwarslaesie op en zit sindsdien in een rolstoel.

Jawed S. was naar Nederland gereisd omdat dit land in zijn ogen te weinig ondernam tegen Geert Wilders. De PVV-leider kon volgens S. ongehinderd de profeet Mohammed beledigen. Dat moest stoppen. De twee slachtoffers waren willekeurig gekozen.

Deze maandag begint het inhoudelijke deel van het proces tegen S. Amsterdam-correspondent Thijs Niemantsverdriet volgt de zaak vanuit de rechtbank:

Voor de zitting in de zwaar beveiligde rechtbank in Amsterdam-Osdorp zijn twee dagen uitgetrokken. Uit de VS is een delegatie van onder anderen FBI-medewerkers aanwezig. Welke onderwerpen komen aan de orde?

1. De psychische toestand van Jawed S.

Een deel van de zitting zal besteed worden aan de psychische toestand van S. Het Pieter Baan Centrum, de psychiatrische observatiekliniek van het ministerie van Justitie en Veiligheid, kon S. niet volledig onderzoeken doordat de Afghaan niet meewerkte. Vlak nadat S. was neergeschoten door de politie, deed hij tijdens zijn verblijf in het ziekenhuis, verwarrende uitspraken. Die duidden op „psychische problemen”, aldus het OM.

Lees ook: Jawed S. pleegde aanslag station ‘om beledigen islam’

Toch speelt minder dan in andere terroristische zaken – zoals bij de Syrische messteker Malek F. uit Den Haag – de vraag of S. verminderd toerekeningsvatbaar was tijdens zijn daad. Het OM gaat uit van een „terroristisch motief” . De advocaat van S., Simon van der Woude, zegt: „Dit was geen daad van een verwarde man, maar een gerichte actie, voortgekomen uit het voornemen van Geert Wilders om een cartoonwedstrijd te houden over de profeet Mohammed.”

Tijdens zijn verhoren en tijdens de pro-formazittingen verklaarde S. dat hij doelbewust vanuit Duitsland naar Nederland was gereisd om daar slachtoffers te maken. Nederland liet volgens hem PVV-leider Geert Wilders zijn gang gaan bij het beledigen van de profeet Mohammed. Daarbij verwees S. naar een video die Wilders in 2015 over Mohammed had laten maken. Een recentere steen des aanstoots was het plan van Wilders, vorig jaar zomer, een cartoonwedstrijd over de profeet te organiseren.

Tijdens pro-formazittingen zei S. opnieuw een aanslag in Nederland te zullen uitvoeren indien hij de kans zou hebben. Ook bedreigde hij Wilders zelf.

2. De toestand van de twee slachtoffers

De twee gewonde Amerikanen zullen gebruikmaken van hun spreekrecht; hun advocaat zal namens hen een verklaring voorlezen, meldt het OM. De twee Amerikanen, van Eritrese afkomst, stonden op 31 augustus toevallig in de buurt van de Afghaan. Die had na zijn aankomst op Amsterdam CS een half uur doelloos rondgelopen in de stationshal. Hij was opgemerkt door een ‘spotter’, een politiefunctionaris die publieke ruimtes scant op verdachte personen en bewegingen.

Toen de politieman samen met twee collega’s S. wilde aanspreken, haalde de Afghaan zijn mes te voorschijn en stak hij in op de twee toeristen. Die stonden op dat moment in de rij voor een informatiebalie van de NS. „Hij wist niet dat het Amerikaanse toeristen waren”, aldus het Openbaar Ministerie later. „Why would you do this?”, was de verbaasde reactie van een van de twee, zo vertelde hun advocaat John Beer later.

De ene Amerikaan bleek in zijn ruggenmerg te zijn gestoken en raakte zwaar gehandicapt, de ander werd in zijn arm gestoken en heeft daar volgens zijn advocaat nog altijd last van. Beiden hebben een eis tot schadevergoeding ingediend.

3. De verdwenen filmbeelden van de politieschoten

De politie kreeg na de aanslag van S. veel complimenten van gemeentebestuur en kabinet. Door snel te handelen en de Afghaan neer te schieten, konden meer slachtoffers worden voorkomen, aldus toenmalig politiechef Pieter-Jaap Aalbersberg. De Afghaan had in zijn rugzak nog een tweede mes zitten.

Lees hier een reconstructie van de aanslag

De verdachte zelf betwistte na zijn aanhouding de noodzaak voor de politie om hem neer te schieten. S. werd daarbij in zijn heup geraakt. De politie had misschien niet hoeven schieten maar had hem ook op andere manieren kunnen benaderen, aldus S. Dat zou kunnen blijken uit beelden van bewakingscamera’s .

Uitgerekend beelden van de schoten van de politie zijn echter niet meer beschikbaar, zo bleek eerder bij navraag door de advocaat van S. Politie en OM geven hier elkaar de schuld van, blijkt uit navraag van NRC.

Volgens het OM ontbreken de beelden van het schieten door de politie omdat „de politie er niet naar gevraagd heeft” toen ze beelden van de aanslag opvroeg. „De beelden van de steekpartij zijn wel veilig gesteld, maar niet die van het neerschieten van de verdachte” , aldus het OM.

De politie van Amsterdam geeft juist het OM de schuld. Die had de leiding bij het onderzoek en had de politie niet gevraagd naar beelden van het schieten door de politie. „Het bevel van de officier strekte zich uit tot en met het [steek]incident, dus alles erna is niet veiliggesteld” , aldus een politiewoordvoerder.

4. De rol van diverse inlichtingendiensten

Bij het proces is een zware Amerikaanse delegatie aanwezig. Er zijn twee vertegenwoordigers van de Amerikaanse FBI. Zij komen „uit belangstelling”, aldus het OM, en zullen niet spreken.

Mogelijk heeft hun aanwezigheid te maken met kritiek van de Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra op Nederland. Vlak na de aanslag zei hij dat de Nederlandse inlichtingendienst sneller informatie had moeten delen met de VS en mogelijke verdachten. Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) reageerde verbaasd en zei dat alle informatie tijdig met de Amerikanen was gedeeld.

Uit een reconstructie van het Amsterdamse televisiestation AT5 en televisieprogramma Nieuwsuur blijkt dat ook op een ander punt irritatie was tussen de VS en Nederland. De Amerikanen vonden dat bekend moest worden dat de toeristen een Amerikaanse nationaliteit hadden. Dat zou de ambassade de gelegenheid geven ook andere Amerikanen in Nederland te waarschuwen, aldus Pete Hoekstra in de uitzending die maandag wordt uitgezonden. Amsterdam vond de nationaliteit niet relevant, omdat het om willekeurig gekozen slachtoffers ging. Daarop heeft de ambassade van de VS zelf bekendgemaakt dat het om Amerikanen ging.

Tijdens de rechtszitting komt misschien ook de rol van de Duitse inlichtingendienst ter sprake. Het Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) zou signalen over radicalisering van Jawed S. niet tijdig hebben opgepakt. S. verkeerde sinds 2015 als asielzoeker in diverse opvangcentra in Duitsland. Met name nadat hem een verblijfsvergunning was geweigerd, zou S. toenemende tekenen van radicalisering hebben getoond. Hij liet een baard staan en postte steeds meer video’s over de profeet Mohammed op Facebook. Een medewerker van de opvang in Oberdiebach, een centrum voor vluchtelingen zonder familie (S. was alleen in Duitsland), vond de veranderingen dusdanig opvallend dat hij daarvan melding deed bij de Duitse inlichtingendienst. De melding kreeg echter, voor zover bekend, geen vervolg.

Lees ook: In Oberdiebach zijn ze verbaasd over Jawed S.

Ten slotte zou tijdens de rechtszitting kunnen blijken of de diensten aanwijzingen hebben gevonden over eventuele hulp voor S. bij de voorbereiding van de aanslag. Het OM gaat ervan uit dat S. alleen handelde. Onder meer in de Duitse pers waren er speculaties dat de Afghaan hulp zou hebben gehad van de Taliban of daardoor geïnspireerd was. Kort voor de terroristische daad hadden de Taliban opgeroepen om Wilders aan te vallen vanwege zijn voorgenomen cartoonwedstrijd.