Opinie

Zuckerberg hoort in de gevangenis

Toekomst Het is 2037. Hadden we beter opgelet, dan hadden de ‘fake news twenties’ misschien voorkomen kunnen worden, schrijft Peter Vandermeersch.

Illustratie Lotte Dijkstra

Neen, Mark Zuckerberg mag niet in aanmerking komen voor vervroegde vrijlating uit de zwaarbewaakte gevangenis van Palo Alto. Daarvoor heeft de oprichter van Facebook te veel op zijn kerfstok.

Het debat over de mogelijk vervroegde vrijlating van Zuckerberg is de voorbije weken in alle hevigheid losgebarsten nadat vooral vanuit China, India en de Rusland stemmen opgingen om de inmiddels 53-jarige stichter van Facebook gratie te verlenen. Opvallend was de tussenkomst van de Chinese businessmagnaat Jack Ma (73) die in een ‘ping’ (de hedendaagse versie van wat destijds een tweet was) aan de drie miljard klanten van Alibaba de opsluiting van Zuckerberg „de schande van de eeuw” noemde.

De wereldwijde druk op de jonge Amerikaanse president Natasha Obama om Zuckerberg gratie te verlenen is immens. Maar zwichten voor die druk zou betekenen dat de VS en Europa een van de meest fundamentele gevechten verliezen van het voorbije decennium: de strijd voor vrijheid van informatie. Dat Zuckerberg en negentien van zijn medewerkers drie jaar geleden veroordeeld werden tot lange straffen na het ‘proces van de eeuw’, was zonder meer een overwinning van de vrije pers.

Toch kunnen we gerust stellen dat het eigenlijk onaanvaardbaar is dat het zo lang heeft kunnen duren voor de overheid ingreep. De stelling van met name Europese en Amerikaanse toezichthouders dat ze „niet konden weten dat Facebook zo gevaarlijk zou worden” is ronduit ongeloofwaardig.

Iedereen kent intussen het indrukwekkende opiniestuk dat Chris Hughes, medeoprichter van Facebook al bijna twintig jaar geleden, op 9 mei 2019, publiceerde in een toen nog papieren New York Times. Daar waarschuwde hij toen al dat de invloed van Mark Zuckerberg „overweldigend” was, en „ver boven die van gelijk wie in het bedrijfsleven of de overheid”. Het is nu nagenoeg niet voor te stellen, maar op dat moment controleerde Zuckerberg niet alleen Facebook, maar ook Instagram en Whatsapp. De drie platformen die elke Nederlander destijds dagelijks veelvuldig gebruikte.

Voor miljarden censureren

In 2019, het jaar waarin Hughes zijn stuk schreef, gebruikte tweederde van de Amerikanen Facebook, een derde Instagram en een vijfde Whatsapp. „Zuckerberg kan het gesprek van twee miljard mensen in het oog houden, organiseren en zelfs censureren”, schreef Hughes die met Zuckerberg aan de wieg stond van het grootste sociale netwerk ooit en vertelde dat „Mark al in die tijd het woord ‘domination’ gebruikte om onze ambities te beschrijven”.

Het ‘J’Accuse’ van Hughes kwam misschien niet toevallig een jaar nadat voor het eerst op grote schaal was gebleken hoe de gegevens van miljoenen Facebookgebruikers op een illegale manier waren gebruikt door het bedrijf Cambridge Analytica ten behoeve van de eerste verkiezing van Donald Trump. Net daarom is het anno 2037 zo moeilijk om te begrijpen dat de toenmalige Amerikaanse Federal Trade Commission of de Europese autoriteiten niet al in 2019 of 2020 de immense concentratie van macht bij Facebook braken en het bedrijf verplichtten om zich op te splitsen, zoals dat eerder wel gebeurde met Standard Oil en AT&T.

Arjen Lubach als premier

Overigens zijn velen vergeten dat in Nederland de huidige premier Arjen Lubach, die toen als stand-up comedian immense populariteit genoot, destijds wél al zijn televisieprogramma gebruikte om zijn afkeer van Facebook uit te spreken. Het was niet de laatste keer dat Lubach de vinger op de wonde wist te leggen.

Als in 2019 meer mensen Hughes’ waarschuwing serieus hadden genomen was waarschijnlijk niet gebeurd wat in de ‘fake news twenties’ zou volgen: de vier grote schandalen met wereldwijde manipulatie van het nieuws; de heropstanding van Cambridge Analytica onder drie andere namen maar met nóg verder gaande praktijken en bovenal de teloorgang van kwaliteitsnieuws.

Lees ook: Geen geluk zonder schaamte

De jaren twintig werden die van gratis en onbetrouwbaar nieuws aan de ene kant en dure abonnementen op online kwaliteitsnieuws aan de andere. Daardoor verdiepte ook in onze Nederlandse samenleving de tweedeling tussen arm en niet geïnformeerd aan de ene kant en rijk en geïnformeerd aan de andere. Het werden de jaren waarin de openbare omroepen in Europa verder gingen op het heilloze pad van entertainment in plaats van in te zetten op opvoeding en het ouderwetse volksverheffing. Het werden de jaren van de algoritmes die aan ons, het publiek, dat nieuws voorschotelden dat we graag lazen. Het werden de jaren waarin de bubbel zich om elk van ons sloot.

En toen kwam de nieuwsrevolutie. Zoals Greta Thunberg voor het klimaat en Emma González voor de wapenverkoop in de VS, stonden dit keer jonge mensen in Nederland op. Zeven jaar na hun ‘manifest over het recht op kwaliteitsinformatie’ dat wereldwijd aandacht kreeg, zijn er veel redenen om weer voorzichtig optimistisch te zijn over de kwaliteit van ons nieuws. Facebook is opgesplitst, er is in de meeste Europese landen strenge wetgeving over de kwaliteit van de openbare omroep, het dagelijkse lesuur over mediawijsheid is een van de fijnste lesuren op alle Nederlandse scholen, de superalgoritmes die niet het populairste maar wel het meest genuanceerde nieuws onder de aandacht brengen zijn erg gewild, debatavonden trekken weer volk, meer en meer mensen blijken bereid om te betalen voor de kwaliteit van hun nieuws, journalistieke organisaties die tien jaar geleden nog dood en begraven leken, bloeien weer.

Kortom, de jaren dertig van onze eeuw zouden wel eens te boek kunnen staan als de ‘truthful thirties’, de jaren waarin, met name in Europa en de VS, nieuws, kennis en journalistiek weer de centrale plaats kregen, die ze in een gezonde democratie verdienen. En Mark Zuckerberg? Die zit in de gevangenis, omdat ook de Amerikaanse rechtbank de dominantie die hij nastreefde als ‘gevaarlijk voor de kwaliteit en de toekomst van onze democratie’ bestempelde. Daar hoort hij thuis.

Deze serie is geïnspireerd op een soortgelijk idee in The New York Times.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.