Robots maken het leven té makkelijk

Geluksmachines ‘Frictieloos’ is het nieuwe toverwoord in de techindustrie. Of het betalen, vervoer of shoppen betreft. Maar wat als mensen juist blij worden van moeite doen? Slotaflevering van deze serie.

Illustratie Pepijn Barnard
Illustratie Pepijn Barnard

Iemand uit 1919 die een ommetje zou maken in de wereld van 2019 zou versteld staan. Het gemak! De snelheid! De luxe! Zelfs het poetsen van onze tanden laten we over aan een machine. Vrijwel alles is beter, gezonder, lekkerder, efficiënter en makkelijker dan een eeuw geleden. We wonen in luilekkerland.

Toch zitten we tegelijkertijd middenin een stressepidemie; volgens onderzoeksinstituut TNO lopen jaarlijks een miljoen mensen het risico op burn-out of andere werkgerelateerde psychische aandoeningen. Hoe efficiënter, automatischer en gemakkelijker we het leven inrichten, hoe gestrester we raken, lijkt het soms. Alles altijd direct binnen handbereik hebben zorgt blijkbaar juist voor nieuwe zenuwen. Alles kan nu, dus moet alles ook nu. Kun je een tv nog dezelfde dag in huis hebben? Dan moet die bezorger maar even opschieten. Door winkelen, werken en leven telkens verder te digitaliseren, automatiseren en optimaliseren, wordt de druk om druk te zijn ook groter: de duidelijk zichtbare keerzijde van de on demand maatschappij.

Maar wat als er veel meer aan de hand is? Iets diepers, iets paradoxaals? Zou het kunnen dat we het onszelf de laatste jaren té makkelijk hebben gemaakt? Dat we te veel hebben geautomatiseerd en dat veel mensen daardoor juist zo’n onrustig, onbestemd, gestrest gevoel hebben?

‘Frictieloos’ is het summum

Het toverwoord in de technologie- en IT-industrie is de laatste tijd ‘frictieloos’. We moeten frictieloos gaan shoppen. Facebooks nieuwe munt libra moet ‘frictieloos geld’ mogelijk maken. Als je met de bus of trein gaat, stap je binnenkort in met ‘frictionless check-in’. Alle frictie moet weg, frictieloos is het nieuwe summum, het smaakje van het moment. Maar wat als mensen helemaal niet frictieloos willen leven? Wat als mensen juist betekenis en zingeving halen uit moeite, uit hard werk, uit vallen en weer opstaan? Als het uitbannen van frictie júíst onrustig en ongelukkig maakt?

Het ultieme frictieloze bestaan is het beeld uit de beroemde Disney-film WALL-E: daarin wonen veel te dikke mensen in een ruimteschip op een soort zwevende robotstoelen met een persoonlijk entertainmentschermpje, hoeven ze niets meer te doen, worden ze zelfs door robots gevoederd met makkelijk door te slikken milkshakes. Alle frictie is weg-geïnnoveerd. Maar of dat een aanlokkelijk vooruitzicht is?

Een bekende denkoefening van de Amerikaanse filosoof Robert Nozick om het nut van frictie vast te stellen is je afvragen: wie zou door middel van een geluksmachine kunstmatig altijd gelukkig willen zijn? Een machine die op elk gewenst moment wat gelukshormoon in je bloed kan laten pompen, zodat je nooit meer ongelukkig bent. Heerlijk frictieloos. Maar hoeveel mensen zouden werkelijk de rest van hun leven kiezen voor synthetisch geluk? Dat bleken er in de experimenten van Nozick niet veel te zijn.

Dat weerhoudt het bedrijfje Replika AI er van een bijzondere digitale assistent aan te bieden, „the AI companion who cares”. Je kunt via de app een digitale vriend creëren om mee te praten. Dit maatje op basis van kunstmatige intelligentie kan naar wens worden gemodelleerd – om stress te verminderen, om je minder depressief te laten voelen of als je gewoon iemand wilt om mee te praten. Briljant: frictieloze vriendschap. Soms is dat misschien even lekker rustig, maar erg bevredigend zal het niet zijn. Een hechte relatie ontstaat júíst door frictie, ruzie hebben en het weer goed maken. Zonder wrijving geen glans.

Rechtvaardiging van moeite

Uit vaak herhaald psychologisch onderzoek blijkt dat we iets veel waardevoller vinden als we er moeite voor doen. Dit effect heet justification of effort, de rechtvaardiging van moeite. Decennialang zagen psychologen het als een vorm van cognitieve dissonantie: een denkfout die in onze hersenen zit ingebakken. Het wordt vaak gebruikt om te verklaren waarom mensen deelnemen aan rare dingen als ontgroeningen. Die zijn vaak nogal vervelend om te ondergaan, het is geen groot geheim dat ze vervelend zijn, en toch storten ook deze weken zich weer duizenden studenten willens en wetens in deze ellende. Omdat ze achteraf blijkbaar vinden dat de zware tijd – de frictie – de onderlinge band versterkt, de ervaring van het studentenleven waardevoller maakt.

Maar nieuwere experimenten zetten het denken over de rechtvaardiging van moeite op zijn kop. Zelfs bij dieren is dit effect namelijk waargenomen. Bij een Amerikaans experiment uit 2010 lieten wetenschappers een groep duiven kiezen tussen verschillende voederbakjes. Tegen sommige bakjes moesten de duiven vaak pikken voordat er eindelijk voer uit kwam, andere bakjes gaven een flinke vertraging tussen het moment van pikken en het vrijgeven van het voer, andere bakjes gaven direct voer als er een duif bij kwam. Wat bleek? Zelfs duiven, dieren waarvan toch niet wordt aangenomen dat ze heel diep nadenken over hun eigen gedrag, bleken de moeilijke bakjes structureel te verkiezen boven de makkelijke.

De onderzoekers denken dat deze voorkeur voor frictie geen cognitieve dissonantie is, maar verklaarden het door het contrast dat ontstaat tussen de beloning en een moeilijke situatie die voorafgaat. Een beloning is in contrast tot een rotklusje simpelweg groter dan vergeleken met een makkelijke opgave. Opzoeken van moeilijke taken zit ingebakken in de menselijke en zelfs de dierlijke natuur.

Drie kwaden

Dat we van taaie klussen houden, is een actueel thema nu robots en kunstmatige intelligentie steeds meer taken en soms hele banen van mensen overnemen. De filosoof Voltaire zei het al: „Werk redt een mens van de drie grote kwaden: verveling, zonde en verlangen.” Zelfs als een manier bedacht wordt om iedereen bijvoorbeeld van een basisinkomen te voorzien als robots al het werk doen, is een volledig geautomatiseerde economie een onwenselijk einddoel.

Natuurlijk betekent dit niet dat alle frictie moet blijven. Er zijn volop rotklusjes die computers en robots prima kunnen overnemen: mijnbouw, riolen schoonmaken, was ophangen. Maar robots, computers en andere technologieën kunnen ook gebruikt worden om mensenwerk béter te maken in plaats van het alleen uit handen te nemen. Om mensen sterker te maken, uit te dagen in plaats van overbodig te maken. Liever een tennisrobot die mét een mens speelt dan twee robots die tegen elkaar staan te ballen. Liever een systeem dat met kunstmatige intelligentie artsen bij een diagnose ondersteunt dan een computer die de arts probeert weg te concurreren. Augmented intelligence in plaats van artificial intelligence, in tech-jargon.

Luilekkerland moet ook weer niet te lui worden. Het leven moet moeite kosten. Mensen halen betekenis uit inspanningen, pijn en investeringen. Opheffing van alle inefficiënties zou ons veel rustelozer en gestrester maken dan we al zijn. Een frictieloze wereld is een regelrechte dystopie.