Pal Benko, 1928-2019

Afgelopen maandag overleed de Hongaars-Amerikaanse grootmeester Pal Benko, 91 jaar oud. Hij was een sterk schaker, die in 1959 en in 1962 in kandidatentoernooien voor het wereldkampioenschap speelde, en hij was ook een begaafd en fabelachtig productief componist van eindspelstudies en matproblemen.

Een van mijn mooiste schaakboeken is Pal Benko, My Life, Games and Compositions (2004), dat hij schreef met de Amerikaan Jeremy Silman en dat in 668 pagina’s alle aspecten van zijn leven en werken behandelt; zijn toernooien, zijn composities, het Benkogambiet en de andere naar hem genoemde openingen, maar het gaat ook over zijn leven, zijn vrouwen en zijn vechtpartijen. Dat vechten verbaasde me, want ik kende hem altijd als een vriendelijk man.

Benko had in Hongarije een gelukkige jeugd tot de Tweede Wereldoorlog. Toen werd hij als jongen van 16 ingelijfd in het Hongaarse leger, maar hij deserteerde en hield zich schuil. Later werden zijn vader en zijn broer door de Russen gearresteerd en naar Rusland afgevoerd. Ze zouden terugkomen, maar dat wist hij toen niet. Kort voor zijn 17de verjaardag stierf zijn moeder van uitputting.

Hij werd een van de sterkste Hongaarse schakers en probeerde in 1952 naar het Westen over te lopen, werd gepakt en verbleef een jaar in gevangenschap. In 1957 probeerde hij het opnieuw en toen lukte het. In Hongarije was hij Benkö geweest, maar in de Verenigde Staten, zijn nieuwe land, verloor hij de trema en werd hij Benko.

Zijn grote jaren als schaker duurden tot omstreeks 1970. In dat jaar had hij zich gekwalificeerd voor het Interzonale toernooi, maar hij gaf zijn plaats aan Bobby Fischer, die daardoor twee jaar later wereldkampioen kon worden. Tot kort voor zijn dood bleef hij een geweldig componist van eindspelstudies en matproblemen.

Pal Benko - Michail Tal, Kandidatentoernooi Curaçao 1962

1. g3 g6 2. Lg2 Lg7 3. d4 d6 4. e4 Pf6 5. Pe2 0-0 6. 0-0 Pbd7 7. Pbc3 c6 8. a4 a5 In de eerste ronde had Benko met hetzelfde systeem van Fischer gewonnen, die wits opmars a4-a5 had toegelaten. Tal probeert het beter te doen. 9. b3 Te8 10. La3 Dc7 11. Dd2 e5 12. Tad1 exd4 13. Pxd4 Pc5 14. f3 b6 15. Pde2 Lf8 16. Lb2 De7 17. Pd4 Lb7 18. Tfe1 Lg7 19. f4 Tad8 20. Lf3 Dd7 21. Dg2 d5 Tal wil niet meer afwachten, maar kon toch beter 21...Dc7 spelen. 22. e5 Pfe4 23. Pxe4 dxe4 24. Le2 De7 25. La3 f6 26. Lc4+ Kh8 27. Pe6

Zie diagram

Zwarts stelling stort in. 27...Td5 Tal probeert nog verwarring te zaaien met een kwaliteitsoffer. 28. Lxd5 cxd5 29. Pxg7 Kxg7 30. exf6+ Dxf6 31. Df2 Pe6 32. Dxb6 La8 33. Ld6 Df5 34. Dxa5 Kh6 35. c4 Td8 36. Le7 e3 37. Txe3 Te8 38. Lg5+ Kg7 39. Tde1 Pxg5 40. fxg5 Tf8 41. Da7+ De tijdcontrole was gehaald en zwart gaf op.

De opgave van het tweede diagram is een driezet die Benko maakte voor de 77ste verjaardag van Max Euwe, die in Brazilië werd gevierd. Er was een verjaardagstaart met twee schaakbordjes en chocolade stukken die een M en een E vormden. Twee matproblemen: wit begint en geeft mat in drie zetten. De taart mocht pas gegeten worden als Euwe die problemen had opgelost. De M loste Euwe snel op, maar de E kostte hem zoveel moeite dat Benko hem de mooie oplossing in het oor fluisterde, want de gasten hadden honger.