Recensie

Recensie

Oog in oog met een vrouwelijke Homo erectus

Na een jaar heropent het Leidse natuurmuseum zijn deuren. Met minder objecten maar een grotere nadruk op beleving. „Naturalis laat zien hoe seks net zo bij het leven hoort als de dood.”

Het vernieuwde Naturalis in Leiden.
Het vernieuwde Naturalis in Leiden. Foto Phil Nijhuis/ANP

Vergeet Mona Lisa. Haar Leidse rivale heeft óók een mysterieuze glimlach, en kijkt je minstens zo doordringend aan. In het vernieuwde Naturalis sta je oog in oog met dit levensechte model: een vrouwelijke Homo erectus, die tot zo’n 150.000 jaar geleden leefde. Het is een ontmoeting die grote indruk maakt.

Beleving, dáár draait het om in het Leidse natuurhistorisch museum. Van de zeventien meter lange en ruim negen meter hoge Camarasaurus in de Dinozaal, tot aan het gitzwarte, macabere doolhof in de Doodzaal: als bezoeker laat je je meevoeren in een verhaal over leven en sterven. Niet door informatiebordjes te lezen, maar door te ervaren. Wie aan een wiel draait, ziet in een time-lapse hoe een jong dood zwijntje binnen een maand wordt kaalgevreten door de maden. Wie oog in oog staat met Tyrannosaurus rex Trix kan elk groefje, elk deukje in haar schedel haarscherp onderscheiden.

3D-dinobotten

De wetenschap is nergens ver weg: door een raam zie je witte jassen hangen in het aangrenzende onderzoekslaboratorium, en vlak bij de ingang zijn paleontologen zeven dagen per week bezig met het prepareren van een triceratops. Ontbreekt er een bot voor de reconstructie? Geen nood: in de hoek van dit live-lab staat een 3D-printer dinobotten uit te printen.

Dat Homo erectus en de dino’s zo’n indruk maken, heeft ook te maken met de indeling van de zalen. In het oude Naturalis (dat in september 2018 de deuren sloot) stond alles soms hutje-mutje door elkaar. Het nieuwe museum is niet alleen spaarzaam met tekst, maar ook met objecten.

De Vroege Mens-zaal begint bijvoorbeeld met een filmpje over de Limburgse apothekerszoon Eugène Dubois, die eind negentiende eeuw besloot om op Java naar menselijke fossielen te zoeken. Na jaren van zwoegwerk (grotendeels door de Indonesische bevolking) vond Dubois een schedeldakje, een dijbeen en een kies: het tastbare bewijs voor de ‘rechtopgaande aapmens’. Vanuit de film beland je als bezoeker in een schatkamer, waarin die unieke fossielen als kroonjuwelen worden getoond. En vanuit daar loop je door naar die levensechte Homo erectus, met in haar hand een bekraste mosselschelp - vermoedelijk het oudste voorwerp met een door mensen gemaakt abstract patroon. Verder zijn nog een paar schedels mensachtigen te zien, maar de zaal ademt vooral less is more.

Lees ook de recensie van de architectuur van het nieuwe Naturalis: De metamorfose van Naturalis is spraakmakend en schitterend

Mammoettoendra

Dat die kunst van het weglaten een keerzijde heeft, blijkt bijvoorbeeld in de IJstijd-zaal. Daarin komt alleen de Weichsel-ijstijd aanbod, terwijl in de daaraan voorafgaande Saale-ijstijd juist het Nederlandse landschap vorm kreeg: tóén ontstonden markante landschapsvormen als de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug. En natuurlijk, de grote maquette van de mammoettoendra is leuk, maar ook wel érg groen. Dat geeft een eenzijdig beeld, want in de koudste periode van de laatste ijstijd was Nederland eerder een schaars begroeide poolwoestijn.

Ook onderwerpen als genetica en microbiologie blijven onderbelicht. Naturalis heeft duidelijk gekozen voor zichtbare natuur, voor biodiversiteit. Vaak met indrukwekkend resultaat: de dierenparade, waarbij je langzaam vanuit de diepzee naar het aardoppervlak toewandelt, kan zich meten met de Grande Galerie de l’Évolution in de Parijse Jardin des Plantes. En de opgezette baby-zebra ziet er zo knuffelbaar uit dat je je in een dierentuin waant, in plaats van in een museum vol dode dieren.

Die zebra bevindt zich in de Verleiding-zaal, waar ook een fraaie en kleurrijke verzameling van dierengenitalia te zien is. Daarvoor moet je via een peeskamertje door een geheime deur: zo kunnen ouders eventueel besluiten dat hun kind nog te jong is om een vinvispenis te zien, of om op een spermacel te skippyballen. Toch zou het jammer zijn om ze weg te houden: Naturalis laat juist zien hoe seks net zo bij het leven hoort als de dood. Zo zal het museum niet alleen een heleboel toekomstige paleontologen en zoölogen inspireren, maar hopelijk ook flink wat seksuologen in spe.