‘Meer praten mét jongeren voordat je over hen praat’

Schuivende mijlpalen De huidige generatie jongeren heeft last van stress. Om geld, banen, studie, huisvesting. Tijd voor structureel aandacht.

Studenten vorig jaar in actie in Amsterdam tegen het plan dat zij meer rente moesten betalen op studieleningen.
Studenten vorig jaar in actie in Amsterdam tegen het plan dat zij meer rente moesten betalen op studieleningen. Foto EVERT ELZINGA/ANP

Jongeren in Nederland hebben het moeilijk. Na het advies dat de Sociaal-Economische Raad (SER) en negen jongerenorganisaties hier vrijdag over uitbrachten, kan niemand er meer omheen.

Veel jongeren hebben last van stress. Stress door hun studielening, stress door bijbaantjes, stress door flexibele contracten, stress doordat ze geen huis kunnen vinden of betalen. Alle mijlpalen in hun leven schuiven op: ze verlaten later dan voorgaande generaties het ouderlijk huis, krijgen later een vaste baan en beginnen later aan een gezin. De invoering van het leenstelsel in 2015 heeft volgens de SER sterk bijgedragen aan hun onzekerheid.

Tweede Kamerlid Eppo Bruins (ChristenUnie) zei het vrijdag in een toespraak op het eerste zogeheten ‘Democratiefestival’ in Nijmegen zo: „Denkend aan Holland zie ik een generatie die onderwijs volgt waarin zelfs excellent nog niet goed genoeg is. Waar schulden maken op jonge leeftijd onontkoombaar is, om vervolgens op een arbeidsmarkt te komen waar een vast contract eerder uitzondering is dan regel, om daarna een woningmarkt te betreden die onbereikbaar is geworden.” Alle sprekers was gevraagd te spreken in de trant van het beroemde gedicht van Hendrik Marsman Herinnering aan Holland.

Lees ook: Jongere voelt van alle kanten druk

Bij de ChristenUnie kwam er begin dit jaar meer aandacht voor jongeren. De partij was toen vooral gericht op ‘waardig ouder worden’. Mooi thema, zei de jongerenorganisatie van de partij, maar wij hebben ook problemen. Nu werkt de ChristenUnie samen met jongerenorganisaties aan een gezamenlijk jongerenmanifest met plannen voor in een volgend regeerakkoord, onder de naam Coalitie-Y.

Twee van die plannen vertelde Coalitie-Y al in juni tijdens een bezoek aan premier Mark Rutte (VVD): bij iedere kabinetsformatie moet voortaan een gesprek worden gevoerd met jongeren. En nieuwe ingrijpende beleidsvoorstellen moeten eerst een ‘generatietoets’ ondergaan: welk effect heeft het voorstel op de levensloop van mensen? Rutte reageerde welwillend, maar zegde niets toe.

Zo’n generatietoets stond ook als aanbeveling in het SER-advies. Maar vooral het pleidooi van de SER om nog eens goed de gevolgen van het leenstelsel – ingevoerd in 2015 – te onderzoeken, trok vrijdag politieke aandacht. De kritiek op het stelsel neemt toe. Afgelopen voorjaar zei GroenLinks-leider Jesse Klaver, die het leenstelsel 2014 steunde, dat zijn partij op zoek gaat naar een alternatief. „Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald”, schreef hij in een mail aan zijn leden.

Bakker en advocaat

Het leenstelsel lijkt bij de volgende kabinetsformatie een van de belangrijkste onderwerpen te worden. Een meerderheid van de huidige Tweede Kamer wil het veranderen. Regeringspartijen CDA en ChristenUnie waren altijd al tegen het afschaffen van de basisbeurs. Alleen de VVD, D66 en de PvdA verdedigen het principe van een leenstelsel nog.

Toen het vorige kabinet, Rutte II, het leenstelsel invoerde, was het belangrijkste argument dat de bakker niet zou hoeven mee te betalen aan de opleiding van de advocaat. Studenten uit lagere inkomensgroepen behielden wel het recht op een ‘aanvullende beurs’ (een gift).

Lees ook: Willen studenten nog op kamers?

Langzamerhand worden de gevolgen van het leenstelsel zichtbaar. De doorstroom van havo-leerlingen naar het hbo is iets gedaald door het leenstelsel, volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek. Ook gaan studenten minder vaak op kamers. En een hypotheek aanvragen is lastiger voor wie een studieschuld heeft.

Tweede Kamerlid Jan Paternotte (D66) zegt dat hij het „helemaal eens” is met SER. Hij wil, net als de VVD, het leenstelsel nog niet afschrijven. „Maar we moeten wel echt de brede gevolgen gaan onderzoeken. Dat hebben we altijd gezegd.” Minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66) wil komend najaar een evaluatie laten uitvoeren van het leenstelsel.

Een aanpassing zal niet makkelijk worden, erkent GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld. „Bij ieder alternatief komt de vraag terug: wat doen we met huidige generatie die wel heeft moeten lenen? Daar zijn wij zelf ook nog niet uit.”

Klimaatstakingen

Het kabinet is al wel begonnen met het terugdringen van de flexibilisering van de arbeidsmarkt, waar jongeren meer dan gemiddeld last van hebben. In mei stemde de Eerste Kamer in met een nieuwe arbeidsmarktwet die het voor ondernemers aantrekkelijker moet maken om mensen in vaste dienst te nemen.

GroenLinkser Westerveld, oud-voorzitter van studentenvakbond LSVb, hoopt vooral dat politici na het lezen van dit SER-rapport meer mét jongeren gaan praten, voordat ze over hen praten. „Ik hoor jongeren vaak zeggen: hou nou eens rekening met ons. Ook bij de klimaatstakingen merk je dat jongeren weer van zich laten horen.”

Volgens Bruins (ChristenUnie) zijn jongeren ten onrechte een vergeten groep. Illustratief zijn volgens hem de koopkrachtplaatjes van het Centraal Planbureau. „Daar worden de inkomens van allerlei groepen, inclusief gepensioneerden, in doorgerekend, maar niet die van studenten.”

Maar volgens D66’er Paternotte heeft politiek Den Haag de afgelopen jaren wel degelijk oog gehad voor het belang van jongeren. „Vijftien jaar geleden bestond er nog een vut, prepensioen, een AOW-leeftijd van 65 jaar – waar jongeren aan moesten meebetalen. Aan de hypotheekrenteaftrek mocht nog niet getornd worden. Al die doorbraken zijn mogelijk gebleken.”