Mannen slaan omdat vrouwen provoceren, zeggen veel rechters

Rechtspraak in Turkije Na de dood van een 38-jarige vrouw door haar ex-man, uitten tienduizenden twitteraars hun woede over geweld tegen vrouwen en over de vaak lage straffen voor de daders.

Vrouwen protesteren eerder deze maand in Ankara tegen eerwraak en huiselijk geweld. „Wij willen leven”, aldus een bord.
Vrouwen protesteren eerder deze maand in Ankara tegen eerwraak en huiselijk geweld. „Wij willen leven”, aldus een bord. Foto AFP

Een video van een vrouw die sterft voor de ogen van haar dochter, nadat ze door haar ex-man is neergestoken, heeft in Turkije geleid tot een uitbarsting van woede. De beelden zijn schokkend. Emine Bulut (38) bloedt hevig en grijpt naar haar keel. „Ik wil niet sterven”, kermt ze. Naast haar staat haar 10-jarige dochter, die totaal in paniek is en gilt: „Mamma, ga alsjeblieft niet dood.” Bulut werd naar het ziekenhuis gebracht, waar ze overleed aan haar verwondingen.

De video is gemaakt op 18 augustus in Kirikkale, een stad in Anatolië. Bulut had afgesproken in een café met haar ex-man Fedia Varan, van wie ze al jaren is gescheiden. Toen ze ruzie kregen over de voogdij van hun dochter, verloor Varan zijn zelfbeheersing en stak hij Bulut neer.

Varan vluchtte in een taxi. Tegen de chauffeur zei hij dat hij onder het bloed zat omdat hij „een beest had geslacht”. Enkele uren later werd hij opgepakt. „Nadat ze me had beledigd terwijl we over de voogdij van ons kind spraken, heb ik haar gestoken met het mes dat ik bij me draag”, verklaarde Varan tegen de politie.

Door het ombrengen van Bulut is het debat over geweld tegen vrouwen weer opgelaaid in Turkije. Eerwraak en huiselijk geweld zijn hardnekkige problemen. Uit onderzoek van de Verenigde Naties blijkt dat 42 procent van de Turkse vrouwen slachtoffer is van fysiek of seksueel geweld door hun partner. Volgens de organisatie We Will Stop Femicide kwamen vorig jaar zeker 440 vrouwen door geweld om het leven. Dit jaar vielen er al 285 doden – meer dan één per dag.

Met #EmineBulut uitten tienduizenden twitteraars hun afschuw over de daad: burgers, politici, artiesten, topsporters. Ook het voetbalteam van Besiktas liet van zich horen. „We kunnen niet zwijgen over deze barbarij. We willen dat er een einde komt aan de moorden op vrouwen en dat de daders de zwaarste straffen krijgen.”

In reactie op alle ophef verklaarde president Erdogan dinsdag dat hij overweegt om de doodstraf weer in te voeren. „Het parlement zal het bespreken en ik keur goed wat zij besluiten. Ik volg op dit punt de stem van mijn geweten.” Maar volgens activisten zijn de straffen al hoog genoeg, en zijn rechters vaak te coulant.

Lees ook: Turkse cellen zijn overvol, sinds Erdogan

„De daders worden wel bestraft”, zegt advocaat Perihan Meseli van de vrouwenrechtenorganisatie Mor Cati. „Maar vaak besluiten rechters tot strafvermindering omdat er sprake zou zijn geweest van provocaties. Of omdat de daders zich ‘respectvol’ gedragen in de rechtbank. En dan komen ze ook nog eens vaak eerder vrij wegens goed gedrag.”

‘Onterechte provocatie’ is een omstreden bepaling in de Turkse wet, door rechters vaak ruim geïnterpreteerd. Meseli: „Onder ‘provocatie’ kan van alles worden verstaan: een kort rokje dragen, een piercing nemen, of weigeren om je man sap te brengen. Vanwege het toenemende conservatisme wijzen rechtbanken steeds vaker vonnis in het nadeel van vrouwen.”

Toch zijn de zaken op papier vrij goed geregeld. Turkije was in 2011 het eerste land dat de Istanbul Conventie van de Raad van Europa ondertekende. Dit is een progressief en bindend akkoord om geweld tegen vrouwen te bestrijden. Maar lang niet alle onderdelen van de conventie zijn geïmplementeerd, onder druk van conservatieve politici en religieuze leiders die beweren dat de conventie de „eenheid van het gezin” ondermijnt.

Kruisvaarderswesten

De regeringsgezinde krant Yeni Akit publiceerde dinsdag een artikel waarin “feministische formaties” zoals Mor Cati ervan worden beschuldigd dood van Bulut te gebruiken voor een „perceptie-operatie”, die tot doel heeft het instituut van het gezin aan te vallen en de Istanbul Conventie, „een product van het kruisvaarderswesten”, te promoten.

Om de conventie te implementeren moet Turkije bijvoorbeeld meer opvanghuizen voor vrouwen bouwen. Er zijn zo’n honderd officiële tehuizen waar plaats is voor 3.000 vrouwen. Maar ieder jaar zijn zo’n 20.000 vrouwen op zoek naar opvang en bescherming. Zij zijn aangewezen op overbelaste welzijnsorganisaties die vaak kampen met een gebrek aan geld, mensen en middelen.

Hoewel de conventie een robuust juridisch raamwerk biedt om vrouwen te beschermen tegen geweld, komt daar in de praktijk vaak weinig van terecht. Het verhaal van Yasemin Cakal (30) is illustratief voor hoe het rechtssysteem in dit opzicht tekortschiet. Op 10 juli 2014 doodde ze haar man om haar eigen leven te redden. Desondanks werd ze veroordeeld tot levenslang omdat er sprake zou zijn geweest van provocaties van haar kant.

Cakal bestrijdt dit. Ze komt uit een conservatieve familie uit de Koerdische stad Van en zegt dat haar man haar mishandelde en thuis hield. „Een week na ons huwelijk wilde hij dat ik mijn baan zou opzeggen. Ik had twee collega’s met wie ik bevriend was. Hij verbood me om hen nog langer te zien. Daarnaast sloeg hij me geregeld. Tijdens mijn zwangerschap heeft hij zelfs een keer mijn neus gebroken.”

De avond voor Cakal haar man ombracht had ze ruzie met hem gehad. Hij had haar opgesloten in de kamer van hun zoon, waar ze de nacht had doorgebracht. De volgende ochtend nam haar man hun zoon mee naar het winkelcentrum. „Ik kon ze uit het raam zien vertrekken en begon de tafel te dekken voor het ontbijt.”

Toen ze terugkwamen en Cakal de deur opendeed, begon hij haar te slaan. „Hij zei: waarom heb je de kamer verlaten zonder mijn toestemming. Hij ging als een razende tekeer, vernielde alle meubels en smeet het servies kapot. ‘Ik ga jou, mezelf en ons kind vermoorden’, schreeuwde hij.”

‘Hij probeerde me te wurgen’

Hij deed de voordeur op slot en begon Cakal te slaan met zijn riem. „Ik weet niet hoe lang het duurde. Toen ik mijn ogen opende, had hij de riem om mijn nek gedaan en probeerde hij me te wurgen. Ik hervond mijn kracht en sloeg hem, maar dat maakte hem alleen maar kwader. Hij sloeg me in mijn buik. Ik vond een ontbijtmes op de grond en stak hem.”

In hoger beroep kreeg Cakal juridische bijstand van Mor Cati. „We waren verbaasd dat de rechter zei dat er sprake was van provocaties”, zegt Meseli. „Want Yasemin was vaak mishandeld en vreesde voor haar leven. We hebben meerdere getuigen opgeroepen die dit konden bevestigen. Bovendien had Yasemin twee keer in een opvanghuis gezeten nadat ze aangifte had gedaan van mishandeling. Daar waren verslagen van.”

Cakals veroordeling werd in hoger beroep vernietigd omdat ze handelde uit zelfverdediging. Maar toen had ze al drie jaar in de cel gezeten. Na haar vrijlating probeerde ze haar leven weer op te pakken. Maar dat was lastig vanwege de druk van haar familie en haar omgeving, en omdat haar rechtszaak zich voortsleept.

In therapie

„De eerste maand na mijn vrijlating verbleef ik bij mijn familie. Ze accepteerden me, ook al had alleen mijn jongere zus me gesteund. Maar ik was erg veranderd door mijn verblijf in de gevangenis. Ik had het gevoel dat ik niet meer bij mijn familie hoorde. De feministen hadden mij wél gesteund tijdens mijn proces. Zij zijn mijn nieuwe familie, mijn zusters.”

Met steun van Mor Cati huurde Cakal een appartement in de seculiere wijk Kadiköy met uitzicht op zee. Haar zus trok bij haar in. „Ze was erg uitgeput door de hele situatie en besloot in therapie te gaan. Mijn zoon heeft ook psychische hulp. Hij heeft nog steeds geen vrienden.”

En het noodlot blijft hen achtervolgen. Vorig jaar vernietigde het Hof van Beroep Cakals vrijspraak en veroordeelde haar tot vijftien jaar cel. „De reden is onduidelijk”, zegt ze. „Het hof heeft alle bewijzen voor mijn mishandeling geaccepteerd en me toch veroordeeld.” Vier maanden terug werd Cakals zoon onder verdacht omstandigheden op straat aangevallen, waarbij hij een hersenbloeding opliep. De dader is echter nooit gevonden.

Intussen ligt Cakals zaak bij de Hogere Rechtbank. Zolang er mogelijkheden zijn voor beroep, is ze op vrije voeten.

Correctie (30 augustus 2019): In de tekst is ‘vermoordde’ en ‘moord’ vervangen door ‘doodde’ en ‘ombrengen’, omdat moord voorbedachten rade suggereert.