De pornokijkende, sportief-seksende generatie mist wat

Erotiek Op het eerste gezicht lijkt het wel goed te zitten met de seksuele vrijheid. Filosoof Ype de Boer ziet ruimte voor verbetering: „Het is zelden een diepe transformatie.”

Deze foto komt uit het serie For Your Eyes Only van de Chinese fotograaf Pixy Liao. Zelf noemt Liao haar project een „visuele liefdesbrief aan een geliefde”.
Deze foto komt uit het serie For Your Eyes Only van de Chinese fotograaf Pixy Liao. Zelf noemt Liao haar project een „visuele liefdesbrief aan een geliefde”. Foto Pixy Liao

Het populaire festival Burning Man in het Amerikaanse Nevada heeft elk jaar een drukbezochte orgietent. Op Nederlandse feestjes zoals het festival Milkshake kijkt niemand op van een blote borst of bil, of meer. Tantra-cursussen, die deels over seks gaan, zijn al zo lang populair dat ze bijna mainstream zijn geworden. Ook een open relatie is de laatste tijd geen al te groot taboe. En dan is er nog de overvloedige onlineporno die alle genres en subgenres van seks op één klein klikje afstand brengt. Op het eerste gezicht lijkt het een prima tijd voor seksuele vrijheid.

Toch vraagt filosoof Ype de Boer (29), verbonden aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, zich af in zijn net verschenen boek Het erotisch experiment hoe diep die seksuele veelzijdigheid en vrijheid werkelijk gaan. „Je bent bij wijze van spreken onderweg naar de orgietent alvast bezig met hoe stoer je er tegen je vrienden over kunt vertellen”, vertelt hij, kaalgeschoren hoofd, baardje, casual gekleed, op een Amsterdams terras.

Dat verraadt volgens De Boer dat zelfs seks die lijkt af te wijken van de heersende normen, uiteindelijk vaak keurig past in het moderne, individualistische wereldbeeld dat is opgekomen na de Verlichting. „Het is zelden een diepe transformatie. Je hebt misschien het interieur van je gevangenis veranderd, maar je zit nog steeds in dezelfde gevangenis.” En dat is zonde, vindt hij, want er is zoveel meer mogelijk.

Wat is het heersende wereldbeeld over seks, die gevangenis, volgens hem dan precies? Hij haalt een citaat aan dat aan de Ierse schrijver Oscar Wilde wordt toegeschreven: „Alles in de wereld draait om seks, behalve seks. Seks draait om macht.” Dat is volgens hem een goede samenvatting van hoe veel mensen seks nu zien.

„Sinds Darwins evolutietheorie en Freuds psycho-analyse is alles wat een mens presteert terug te brengen tot voortplantingsdrift, en de strijd die dat met zich meebrengt. Seks bepaalt welke genen overgedragen worden. Dat past perfect in het beeld van seks als machtsstrijd. Ook in de zin dat je jezelf een machtspositie kunt verwerven door jezelf omhoog te seksen. Of andersom: dat een machtig iemand vaak veel seks krijgt.”

De Boer beschrijft in zijn boek dat opvallend veel (heteroseksuele) pornovideo’s draaien om autoriteitsrollen, waarin ofwel iemands sociale autoriteit nog eens wordt bevestigd door zijn seksuele dominantie ofwel iemands seksuele dominantie het wint van zijn sociale autoriteit. Dokter overmeestert patiënt, of juist: leerling overmeestert lerares.

Je ware ik vinden op tantra-cursus

Maar schetst De Boer niet een wat te simpel beeld van moderne seksualiteit – en porno? Niet iedereen zet zijn tantra-ervaringen meteen op Instagram en seks draait toch ook weer niet altijd om macht?

„Wat vooral bij de heersende moderne blik op seks hoort, is het idee dat het leven, en dus ook seks, erom draait dat je je ware zelf moet vinden en verwezenlijken. Veel mensen gaan naar een tantra-cursus om hun ware ik te vinden op seksueel gebied. Maar ook dat is al een filter, een beperkte manier om naar erotiek te kijken. „En zo maak je seks ondergeschikt aan deze ‘waarheid’ die hij moet realiseren. Mijn boek is geen aanklacht tegen de zelfgenoegzame, pornokijkende, sportief-seksende generatie. Maar het is wel een specifieke, beperkte manier van ervaren.” Hij doet wel een oproep: er is méér.

Ik dacht echt ‘wow’, al die tijd heb ik maar één kant van het erotische ervaren

Ype de Boer

Dat ervaarde hij in elk geval op een bepaald moment zelf met een nieuwe geliefde. „Het was een erotische ervaring waarbij ik mezelf allerlei gedaantes voelde aannemen, goddelijk, dierlijk, vloeibaar, sterk. Alsof ik bijna het maanlicht wás. Ik dacht echt ‘wow’, al die tijd heb ik maar één kant van het erotische ervaren. Ik merkte in die ene erotische gebeurtenis dat ik heel veel gedaantes van mezelf en haar ervoer. Bijna als een trip.” Dat klinkt alsof er wat drugs aan te pas kwamen maar dat is niet zo, zegt De Boer.

Zijn boek is een poging om die ervaring beter te begrijpen. Hij onderzocht hoe andere culturen en filosofen door de eeuwen heen tegen erotiek en lust aan hebben gekeken.

Door de geschiedenis heen zijn er nogal wat andere opvattingen geweest van wat de mens is, wat zijn plek in de natuur behelst en daarmee ook van wat erotiek is. Van China tot India en van de antieke Arabische wereld tot het oude Griekenland: er werd wat af-geëxperimenteerd.

De Boer wijst bijvoorbeeld naar een bespreking van de rol van geuren door de 12de-eeuwse Arabisch-Spaanse wijsgeer Ibn Arabi. Geuren zijn volgens die filosoof een manier van Allah om je te leiden naar waar je moet zijn. Geuren hebben een moreel doel.

„Ze zijn dus niet alleen maar vies of lekker, zijn niet alleen te zien in termen van hygiëne zoals we nu vaak doen”, zegt De Boer. „Maar geuren zijn goed of kwaad, vormen een spoor in de wereld dat je moet volgen, ook de ‘geur die bij geslachtsgemeenschap vrijkomt’. Dan zou je je dus vanuit je neus kunnen laten leiden in je handelingen. Daaruit volgt een heel andere waardering van de neus als erotisch orgaan.”

Door god Eros gegrepen

Of neem de oude Grieken. Daar werd lust gezien als iets waarbij je door de god Eros werd gegrepen. Het erotische was bij hen iets waarbij of jezelf of degene tegenover je, overmeesterd wordt en door een god aangestuurd wordt.

Een vroegchristelijk wereldbeeld zorgt weer voor een heel andere lustervaring. „Bijvoorbeeld als je opgewonden raakt op een onhandig moment. Op kantoor. Bij je oma op bezoek. In de kerk. We weten nu: het is natuurlijk, het is een beetje ongemakkelijk maar normaal, iedereen heeft dat wel eens, enzovoort. Dat is vanuit óns wereldbeeld gedacht. Maar als je zo’n moment van ongepaste opwinding ervaart, écht ervaart, als een verzoeking van een vreemde, misschien wel duivelse entiteit. Iets wat van buiten in je komt. Dan wordt de ervaring ervan heel anders: een vreemde, gevaarlijke macht van buiten die zich tegelijkertijd in mij bevindt.

Lees ook: Wat je nog niet wist over seks

„Ik zeg niet dat iedereen moet denken dat lust duivels is, maar ik gebruik dit voorbeeld om duidelijk te maken hoe groot de rol is van je opvattingen in je erotische beleving.” Als je zo naar seks kijkt, kun je zoiets als overgave tijdens de seks weer heel anders beleven, denkt hij.

Hij gaat in zijn boek toch ook wat dieper in op tantra. Die Indiase filosofie gaat deels over erotiek en beschrijft een fundamenteel ander concept van wat het menselijk lichaam is. De moderne opvatting van het lichaam is fysiek, het lijf is vooral iets mechanisch en materieels. Maar in de Indiase filosofie is dat mechanische, materiële lichaam maar één aspect van alle energieën die gezamenlijk ons échte lichaam vormen. Dat heet in de tantra-filosofie het ‘subtiele lichaam’.

Anders opgewonden raken

Seks gaat bij tantra vooral over het waarnemen en communiceren van energie. Seks heb je niet alleen via je fysiologische lichaam maar via dat subtiele, energetische lichaam. „Echt de moeite waard om eens te proberen. Zelfs met een amateurboekje met technieken gaat er al een wereld voor je open.”

Het gaat De Boer niet alleen maar om zomaar een denkoefening over seks. „De manier waarop we denken, vormt hoe we de werkelijkheid ervaren. De geest kleurt onze ervaring van de wereld. En onze ideeën over seks zijn niet zomaar ideeën óver seks, maar vormen die seks ook. Als jij denkt dat seks een machtsstrijd is, zul je ook vooral dat in je seksuele betrekkingen ervaren. Als je er op andere manieren naar kijkt, kun je dus ook op heel andere manieren opgewonden raken en verbindingen aangaan.”

Lees ook: De-man-heeft-altijd-zin – en andere seksfabels op het hakblok

En dus zou het volgens De Boer mooi zijn als mensen op zoek zouden gaan naar „een herwaardering van de erotische geest” die je vrijmaakt van je huidige opvattingen over seks en zo een open verhouding ertoe mogelijk maken, „een soort tweede maagdelijkheid”.

Maar hoe dan? „Dat moet iedereen zelf uitmaken, ik ben geen zelfhulpgoeroe. Misschien gelden mijn ideeën ook niet voor iedereen. Erotiek ís heel ambigu. Ook voor mijzelf. Ik kan porno tegelijkertijd plat vinden en er toch opgewonden van raken.” Zijn hele punt is juist: er is niet één waarheid over erotiek.

Correctie (30 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Oscar Wilde Amerikaans is. Dat klopt niet. Hij is Iers. Hierboven is dat aangepast.