Is autisme op de weg gevaarlijk?

Verkeersveiligheid Mensen met autisme die auto willen rijden, moeten extra keuringen ondergaan bij het CBR. Dat stuit op kritiek.

Foto Lex van Lieshout

Vincent van Loenen (66) zegt al ruim dertig jaar schadevrij te rijden, en dan heeft hij het over tienduizenden kilometers. Voor zijn werk – Van Loenen is consultant medische technologie – reed hij door Oostenrijk, Zwitserland en Duitsland. De diagnose autisme kreeg hij een paar jaar geleden. Zijn rijbewijs mag hij nu niet meer zomaar verlengen. Van Loenen moet eerst langs een ‘onafhankelijke medisch specialist’ voor een keuring.

Zijn mensen met een vorm van autisme gevaarlijker achter het stuur? In een brief aan minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur, VVD) vraagt de Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA) „snel in te grijpen” bij het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR). De NVA wil dat de extra keuringen voor mensen met autisme worden afgeschaft. Die zijn gebaseerd op de „achterhaalde aanname” dat een verband tussen rijvaardigheid en autisme bestaat, vindt NVA-directeur Karol Henke. „Net zoals vroeger werd gezegd dat vrouwen slechter autorijden dan mannen.”

Op de site schrijft het CBR dat de medisch specialist onder meer naar medicijngebruik kijkt en naar ‘enig inzicht in eigen beperkingen’. In de praktijk verschillen de keuringen volgens de NVA te veel van elkaar. Ze zouden „willekeurig” en „geldklopperij” zijn. Vincent van Loenen zegt dat hij na de keuring van de medisch specialist, die hij kreeg toegewezen door het CBR, „binnen tien minuten” weer buiten stond. Het duurde vervolgens nog bijna twintig weken, zegt Van Loenen, voor het CBR het verslag van het gesprek bekeek en goedkeurde. Het CBR kampt al langer met problemen, waardoor zowat alle 75-plussers en mensen met een handicap of chronische ziekte lang op verlenging van hun rijbewijs moeten wachten.

Tweede test

Mensen met autisme die hun rijbewijs nog moeten halen, krijgen nog een tweede test, de rijtest. Een CBR-instructeur kijkt daar volgens een woordvoerder ‘naar de aandachtsverdeling’. Na acht maanden wachten kon Myrthe van Ruiten (17) voor de rijtest terecht. „Als je deze test niet haalt, zei de instructeur van het CBR nog, dan moet je nog een keer. „Ik werd meteen heel erg zenuwachtig. Straks moet ik wéér acht maanden wachten, dacht ik.”

De kosten voor de extra keuringen betalen mensen met autisme grotendeels zelf. Tot 400 euro voor het gesprek bij de medisch specialist (NVA: „de kosten van deze keuring zijn ook volstrekt willekeurig”) en rond de 100 euro voor de huur van de lesauto tijdens de extra rijtest. Wie lang op de CBR-wachtlijst belandt, is volgens de NVA ook nog eens honderden euro’s kwijt aan extra rijlessen om de „rijvaardigheid op peil te houden”.

Cijfers die aantonen dat mensen met autisme gevaarlijker zijn achter het stuur, zijn er niet. Onderzoeken naar rijgedrag zijn er wel. Een woordvoerder van Veilig Verkeer Nederland zegt dat „als het op voertuigbeheersing aankomt” de prestaties van mensen met een stoornis op het autistisch spectrum „wat minder” worden. Ze hebben meer rijlessen nodig om te slagen voor hun examen. Maar, zegt de woordvoerder: „Voertuigbeheersing speelt in de praktijk nauwelijks een rol bij ongevallen waar beginnende bestuurders bij betrokken zijn.”

Uit cijfers van verzekeraars blijkt dat de meeste auto-ongelukken worden veroorzaakt door ‘sociale handelingen’: bellen, andere muziek opzetten, eten tijdens het rijden. Volgens de NVA zijn dat „handelingen die over het algemeen niet door mensen met autisme worden uitgevoerd”.

Goede omgang met regels

Als het op de regels aankomt, zegt ook Veilig Verkeer Nederland, staan mensen met autisme er inderdaad juist goed op. „Ze geven vaker consequent richting aan, houden zich stipter aan de snelheidslimieten. Je zou bijna willen zeggen: goh, hadden we allemaal maar wat meer van dat.” Maar, zegt de woordvoerder van Veilig Verkeer Nederland: „In stressvolle verkeerssituaties wordt het wel degelijk lastiger.”

Rijschoolhouders zijn het niet per se met de NVA eens. In Rijschool Pro, het vakblad voor rijscholen, zeggen gespecialiseerde rijleraren dat de keuringen moeten blijven („Van sommige leerlingen moet je je afvragen of het een goed idee is als zij een rijbewijs halen”), maar wel anders ingevuld zouden moeten worden, omdat ze nu vaak „een onprettige en stressvolle ervaring” zijn.

Op basis van welke informatie zijn de CBR-keuringen voor mensen met autisme eigenlijk bedacht? „Ik kan hier geen antwoord op geven”, zegt een woordvoerder van het CBR. Ze zegt dat het CBR slechts „de uitvoerende instantie” is.

Het CBR erkent de lange wachtlijsten voor de keuringen. „Het is ontzettend druk, we hebben een grote achterstand”, zegt de woordvoerder. De Nationale Ombudsman vroeg minister Van Nieuwenhuizen vorig jaar al de problemen aan te pakken. Dit jaar deed de Ombudsman dat wéér, omdat er nog steeds niets is verbeterd.

Op zijn site schrijft het CBR nog een reden voor de keuringen: „Veel mensen met autisme hebben een bijkomende psychische stoornis, zoals depressie of angst, en gebruiken hiervoor rijgevaarlijke medicijnen.” NVA-directeur Henke: „Dat het CBR dit soort medicijnen levensgevaarlijk noemt, is duidelijk een signaal dat ze zo veel mogelijk keuringen willen doen om zo veel mogelijk inkomsten te vergaren. In Frankrijk en België hebben ze deze extra keuringen niet. Daar gebeuren niet meer ongelukken.”

Vincent van Loenen kon zes maanden nadat hij een aanvraag indiende zijn nieuwe rijbewijs ophalen. Myrthe van Ruiten kreeg na twintig minuten te horen dat ze haar rijbewijs mag halen. „Eindelijk. We zijn bijna een jaar verder.”