Nul keer Shakespeare in het theater: ‘Ik word hier heel verdrietig van’

Verdwijnende toneelklassiekers Al jaren worden er steeds minder klassieke teksten opgevoerd in de Nederlandse theaters. Dit jaar wordt een nieuw punt bereikt: geen Shakespeare, geen Griekse tragedies. „Het is droevig.”

Foto iStock/Bewerking NRC

Nul keer Shakespeare, nul Griekse tragedies, nul keer Ibsen en twee keer Tsjechov. Bijna geen van de circa vijftig grotere, gesubsidieerde toneelgezelschappen en theatermakers van naam in Nederland en Vlaanderen kiest komend seizoen voor nieuwe opvoeringen van de onaantastbaar geachte toneelschrijvers uit het verre verleden.

In het reguliere theater neemt de aandacht voor klassiek toneel al jaren af, maar de neergang raakt nu bijna de bodem. De enige houvast bieden reprises, zoals van Othello (Het Nationale Theater), Oedipus en De Kersentuin (beide Internationaal Theater Amsterdam). En er is altijd nog de jaarlijkse zomervoorstelling van Shakespeare Theater Diever in Drenthe.

Lees ook Agenda: dit zijn de culturele hoogtepunten van komend najaar

In de plaats van klassieke teksten zijn er met name veel voor het toneel bewerkte boeken gekomen. Ook dat is een beweging die al jaren aan de gang is, maar het worden er steeds meer: bijna twintig komend seizoen. De jonge Franse schrijver Edouard Louis (1992) ziet dit seizoen zelfs twee van de drie romans die hij schreef in Nederland op het toneel verschijnen. Regisseur Eline Arbo voert Weg met Eddy Bellegueule op bij Toneelschuur Producties. En Ivo van Hove doet volgend jaar Wie heeft mijn vader vermoord bij Internationaal Theater Amsterdam. Verder kiezen de theatermakers onder meer voor F. Scott Fitzgerald, Agatha Christie, Harry Mulisch, A.F.Th. van der Heijden, Ilja Leonard Pfeijffer, Rodaan Al Galidi, Alfred Birney, Murat Isik en Hendrik Groen.

Van de twee Tsjechovs die worden opgevoerd, klinkt de aankondiging van De Drie Zusters van Urban Myth in de regie en bewerking van Koos Terpstra nog het meest trouw aan het origineel. Ook dat is een factor: klassieke teksten worden vaak verregaand bewerkt, zoals de genoemde Oedipus, waarin de titelheld een hedendaagse politicus is. De Ivanov die het Vlaamse gezelschap De Roovers gaat spelen, belooft een ‘deconstructie’, een verregaande actualisering van Tsjechovs toneelstuk: „Ivanov is een mens die tracht overeind te blijven in de ratrace van een samenleving in transitie.”

Avontuur

Theatermaker en acteur Hans Croiset (1935), die in zijn lange carrière talloze klassieke teksten regisseerde en vertolkte, ziet de neergang al jaren met lede ogen aan. „Het toneel heeft de opdracht die teksten levend te houden, dus dit is te weinig. Het is droevig, maar ik moet me erbij neerleggen.” Croiset vindt het „noodzakelijk” dat Griekse tragedies worden gespeeld. „Omdat ze stuk voor stuk een korte inhoud van het leven geven. Iedere toeschouwer die ermee in contact komt, ziet zijn eigen ervaringen en eigen situatie in die teksten weerspiegeld. Daar kun je lering uit trekken. Je mag het publiek die tragedies niet onthouden.”

Croiset speelde vorig jaar nog in de De Oresteia, van Aischylos, uit 460 voor Christus, bij Het Nationale Theater, in de regie van Theu Boermans. Het Haagse repertoiregezelschap brengt volgens de missie „elk seizoen een klassieker uit de toneelgeschiedenis”. Boermans zei er toen over: „Naast Hamlet moet iedereen één keer in zijn leven De Oresteia hebben gezien. Dit stuk ligt aan de basis van het westerse toneel.”

„Voor bijna elke vraag in het leven heeft Shakespeare een antwoord”

Nina Spijkers, regisseur

Eric de Vroedt, artistiek leider van Het Nationale Theater, kijkt relativerend naar de terugloop van klassiekers. Volgens hem is het theater terug bij het avontuur. „Als je door de brochures van de theaters bladert, zie je veel onbekende titels, maar alle voorstellingen gaan wel ergens over; over brandende maatschappelijke thema’s als identiteit, klimaat, migratie, uitsluiting.”

Zelf voert De Vroedt (1972) dit seizoen stukken op van de Britse Lucy Kirkwood (1984), die hij ‘ibsensiaans’ noemt en de complete Leedvermaak-trilogie van Judith Herzberg (1934). „Leedvermaak is een moderne klassieker. En Herzberg is eigenlijk onze Tsjechov, omdat ze zo poëtisch schrijft over het alledaagse. Bij Het Nationale Theater zoeken we ook op die manier naar de balans tussen klassiek en vernieuwend.”

Volgens De Vroedt werd er in het verleden ook wel enigszins gemakzuchtig voor bekende teksten gekozen. „Ik heb wel bij planningsbijeenkomsten van gezelschappen gezeten waar er bij gebrek aan fantasie en bij gebrek aan bewustzijn over wat er speelt in de wereld dan maar een Shakespeare werd gekozen. Met het idee dat met een vertrouwde Shakespeare publiek zou worden getrokken. En dan viel ook al snel de term ‘universele thema’s’, zonder dat er sprake was van werkelijke urgentie.”

Zeg het met Shakespeare!

Die redenering gaat regisseur Nina Spijkers (1988) aan het hart. „Ik word erg verdrietig van deze trend”, zegt ze. Zij is een liefhebber van repertoiretoneel. Afgelopen seizoen maakte Spijkers de goed ontvangen Shakespeare-voorstelling Het temmen van de feeks, met vrouwen in de mannenrollen en vice versa. En over een jaar staat Driekoningenavond (‘Twelfth Night’) op haar programma. Spijkers: „Universeel is bijna een vies woord geworden. Maar Shakespeare biedt ook maatschappelijk engagement als je de tekst om de juiste reden kiest en op de juiste manier gebruikt. Elk maatschappelijk probleem kun je met Shakespeare aanpakken. Via Othello kun je het over racisme hebben, via Midzomernachtsdroom over gender. Voor bijna elke vraag in het leven heeft Shakespeare een antwoord. Zeg het met Shakespeare!”

Dat is overigens precies wat de Othello die nog in reprise gaat beoogt: in de regie van Daria Bukvic bij Het Nationale Theater (gemaakt in seizoen 2017/18) staat het thema racisme centraal.

Zowel Spijkers als Croiset wijst naar het onderwijs als reden voor de teruglopende belangstelling. Croiset: „Kinderen krijgen deze teksten niet meer mee op school. Dan kun je niet verwachten dat als ze dertig zijn ze aan de deur van de schouwburg rammelen en roepen: Geef ons onze Macbeth!” Spijkers: „Er is geen enkele Engelse scholier die geen Shakespeare heeft gezien. Zo zou het hier ook moeten zijn.”

Slingerbeweging

Als ze de trend moet verklaren, dan denkt Spijkers ook aan de invloed van het realisme in film en tv-series. „Het probleem is dat het publiek steeds minder gewend is aan geconstrueerde, complexe en niet alledaagse taal, zoals de taal van Shakespeare. Bovendien vraagt Shakespeare om het gebruiken van je eigen fantasie. Dat is wat Shakespeare is.”

Volgens Croiset is er bovendien te weinig geld om klassiekers op de goede manier op te voeren. „De grote gezelschappen zijn veel kleiner dan vroeger. Ze beschikken over te weinig acteurs en dus worden er rollen geschrapt. Dat gaat ten koste van de zeggingskracht. Zulke aanpassingen waren tijdelijke verschuivingen, maar werden de nieuwe wet.”

Wat Croiset betreft is het ook een kwestie van imago: „Regisseurs zijn soms te bang om voor ouderwets te worden versleten – zeg ik voorzichtig.”

De komende jaren zal Het Nationale Theater ook weer kiezen voor een Ibsen en voor een Goethe, zegt De Vroedt, die de trend ziet als een slingerbeweging. Maar ook: „Het is evident dat het theater een inhaalslag aan het maken is op maatschappelijke thema’s. Dat zijn de opwindende onderwerpen die je ook op Netflix ziet en die voor jonge makers vanzelfsprekend zijn. Op de toneelschool werd ik nog doodgegooid met de teksten van Heiner Müller, maar daar gaat het nu ook vooral over maatschappelijke thema’s.”

Als antwoord op de onderwijszorgen noemt De Vroedt de Trojan Wars, komend voorjaar bij HNTjong, de jongerenafdeling van zijn gezelschap. „Vijf uur lang Nextflix-theater, gericht op jongeren, maar wel de hele Griekse oorlog naverteld door Peer Wittenbols, op basis van de Ilias van Homerus. Daarmee overbrug je de schijnbare tegenstelling tussen makkelijk modern en moeilijk klassiek.”

Netflix is voor Spijkers nou net de boosdoener. „Bij het zogenaamde Netflix-theater zitten de zalen vol, en daar zit ook soms fantastisch theater bij. Maar Shakespeare is vorm, abstractie, gelaagdheid en dat ontbreekt dan vaak. De noodzaak om zelf na te moeten denken verdwijnt. Dat is zorgwekkend.”

Aanvulling reprises (29 augustus 2019): Theatergroep Suburbia uit Almere meldt dat die dit najaar Ibsens stuk ‘Vijand van het volk’ herneemt.