Drukmiddel of koloniaal denken?

Mercosur Europa gebruikt ratificatie van het Mercosurverdrag als hefboom tegen de „verwoesting van de longen van de wereld”. Brazillië noemt dat „koloniaal”.

Een brand bij Porto Velho in het Amazonegebied.
Een brand bij Porto Velho in het Amazonegebied. Foto Eraldo Peres/AP

De crisis rond de Amazonebranden vormt een mogelijk obstakel voor een grootschalig handelsverdrag tussen de Europese Unie en het Latijns-Amerikaanse handelsblok Mercosur. De Franse president Emmanuel Macron heeft tijdens de G7-top in het Zuid-Franse Biarritz gedreigd zijn steun aan dat principe-akkoord, het grootste vrijhandelsverdrag ter wereld, in te trekken als Brazilië niet harder optreedt tegen de branden in het Amazonegebied.

Van wie is de Amazone eigenlijk?

Ook Duitsland en Ierland hebben aangegeven het moeizaam bereikte principeakkoord met de Mercosur-landen, aangevoerd door Brazilië, als drukmiddel te zien om het land te dwingen om meer te doen tegen het vuur. De Braziliaanse president Jair Bolsonaro beschouwt de branden in de Amazone, die dit jaar fors zijn gestegen, als een binnenlandse aangelegenheid waar Europese landen zich niet mee moeten bemoeien. Hij vindt Europese inmenging bewijs van een „koloniale mentaliteit”.

1Wat is het handelsverdrag tussen de EU en Mercosur?

Eind juni bereikte de EU na jarenlange onderhandelingen een principeakkoord met de Mercosur-landen over een vrijhandelsverdrag tussen de twee blokken. Mercosur is een douane-unie tussen Brazilië, Argentinië, Uruguay, Paraguay en Venezuela. Het lidmaatschap van Venezuela is in 2016 opgeschort, onder meer wegens de mensenrechtensituatie onder president Nicolás Maduro. Bolivia is in afwachting van toestemming om lid te worden.

Het akkoord moet leiden tot de grootste vrijhandelszone ter wereld, met in totaal 770 miljoen inwoners. Importheffingen worden grotendeels afgeschaft, en Latijns-Amerikaanse boeren krijgen meer toegang tot de Europese markt. Doel is groei van de handel tussen de twee zijden, die nu ruim 120 miljard euro op jaarbasis bedraagt (88 miljard aan goederen, 34 miljard aan diensten).

Besprekingen begonnen in het jaar 2000. Beide zijden zijn nader tot elkaar gekomen nadat de Verenigde Staten zich onder president Donald Trump hebben afgekeerd van internationale handelsverdragen. Het ratificatieproces gaat naar schatting nog zeker twee jaar duren.

2 Gaat het akkoord nu niet meer door?

Volgens sommige Europese leiders wel. Macron heeft gedreigd zijn steun voor ratificatie in te trekken, zoals hij eerder deed toen Bolsonaro opperde Brazilië terug te trekken uit het Klimaatverdrag van Parijs.

Ook Ierland heeft verklaard zijn steun mogelijk te onthouden in verband met de Amazonebranden.

Volgens Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, onderschrijft de EU het akkoord.

Maar, zei hij, „een harmonieus ratificatieproces door de Europese landen is moeilijk voorstelbaar terwijl de Braziliaanse regering de verwoesting van de groene longen van de planeet toestaat.”

Niet iedereen vindt echter dat er een direct verband moet worden gelegd tussen de branden en het verdrag. Een woordvoerder van de Duitse regering zei tegen persbureau AFP dat pleidooien om het verdrag te schrappen „niet de juiste reactie” zijn op de crisis. „Afzien van voltooiing van het Mercosur-akkoord zou niet bijdragen aan het verminderen van de houtkap van het regenwoud in Brazilië”.

Ook Spanje is tegen stappen om het handelsverdrag in gevaar te brengen. Het land, dat wegens zijn historische banden met Latijns-Amerika voorop liep bij de onderhandelingen, „deelt niet de positie om het akkoord te blokkeren”, heeft Madrid laten weten.

3 Is het handelsverdrag van invloed op het probleem van de Amazonebranden?

De toename van de branden heeft geleid tot grote verontwaardiging aan Europese zijde. Toch is de kans groot dat ook het handelsverdrag tussen de EU en Mercosur aanleiding zal geven tot nog meer ontbossing in Brazilië.

Zo mogen de Mercosur-landen onder het verdrag bijna 100.000 ton rundvlees naar de EU exporteren, tegen een gereduceerde importheffing. Grote hoeveelheden grasland zullen nodig zijn om dat vlees te produceren.

Ook voor een toename van leveranties van landbouwproducten als soja is meer akkerland nodig. Ontbossing dreigt daarbij – maar was eerder dit jaar geen obstakel voor de ondertekening van de deal.

4 Biedt het principe-akkoord opties om Brazilië te dwingen meer te doen tegen het vuur?

Niet direct, maar volgens sommigen moet dat alsnog veranderen. Het akkoord bevat een hoofdstuk over duurzame ontwikkeling en de bescherming van bossen. Duitsland is voorstander van amendering van het akkoord voordat het wordt geratificeerd, om bescherming van het regenwoud beter te waarborgen. Volgens de Duitse minister Svenja Schulze (Milieu) zou het „onverantwoordelijk” zijn om het verdrag in werking te laten treden zonder garanties toe te voegen over bescherming van het Amazonegebied. „Dat zou onmetelijke gevolgen hebben voor onze planeet”. Ook minister Heiko Maas (Buitenlandse Zaken) meent dat het handelsverdrag „middelen en mogelijkheden biedt om druk uit te oefenen” op Brazilië.