De oudste voorouder verandert onze kijk op de evolutie

Paleontologie De gevonden anamensis leefde nog terwijl zijn ‘opvolger’ al bestond. Dat zet het beeld van de evolutie op zijn kop.

De schedel van de menselijke voorouder die 3,8 miljoen jaar geleden leefde in wat nu Ethiopië is.
De schedel van de menselijke voorouder die 3,8 miljoen jaar geleden leefde in wat nu Ethiopië is. Foto Dale Omori/Cleveland Museum of Natural History

Nog nooit konden we zo’n oude voorouder van de mens recht in het gezicht kijken. Hij heet MRD en liep 3,8 miljoen jaar geleden rond – op twee benen. Zijn schedel werd in 2016 opgegraven in het noorden van Ethiopië door een team onder leiding van antropoloog Yohannes Haile-Selassi van het Cleveland Museum of Natural History. Woensdag maakten de onderzoekers hun vondst bekend in Nature. In een tweede artikel tonen ze de leeftijd aan van MRD (genoemd naar zijn collectienummer MRD-VP-1/1), door een analyse te maken van de bodemlaag waar het fossiel gevonden is. Dat dit fossiel 3,8 miljoen jaar oud is, heeft mogelijk grote gevolgen voor de manier waarop we aankijken tegen de vroegste evolutie van de mens.

Gezichtsreconstructie van MRD. Foto Matt Crow/Cleveland Museum of Natural History.

De soort Australopithecus anamensis, waartoe de eigenaar van de ontdekte schedel behoorde, werd tot nu toe gezien als de directe voorouder van de soort Australopithecus afarensis – bekend van het fossiel ‘Lucy’. Anamensis en afarensis waren zo’n anderhalve meter lang en waarschijnlijk nog bijzonder harig, maar liepen al wel op twee benen. Zo’n 3 miljoen jaar geleden maakten de Australopitheci plaats voor Homo, het geslacht waartoe ook moderne mensen behoren.

Evolutie in een rechte lijn

Paleontologen dachten ooit dat soorten in het Plioceen (circa 5 tot 2,5 miljoen jaar geleden) elkaar netjes aflosten: de ene soort verdween en de ander kwam ervoor in de plaats. Zo ging de evolutie in een rechte lijn stap voor stap verder.

Uit de datering van de nieuwe schedel blijkt nu echter dat deze anamensis leefde terwijl zijn ‘opvolger’ afarensis al bestond. Beide soorten hebben minstens 100.000 jaar samen rondgelopen in Afrika. Anamensis van 4,2 tot 3,8 miljoen jaar geleden en afarensis van 3,9 tot 3 miljoen jaar terug. Dit zet het idee van een simpele, lineaire evolutie op losse schroeven.

Dat vind ik het meest opvallende aan deze vondst: de vorm van de jukbeenderen

Fred Spoor paleontoloog

Terwijl van afarensis met Lucy (3,2 miljoen jaar oud) een fraai skelet was overgeleverd, waren van voorloper anamensis tot nu toe alleen wat tanden en kaakbeen gevonden. De vondst van de schedel MRD maakt duidelijk dat er in de anatomie van de twee soorten grote verschillen zaten. Lucy en haar soortgenoten hadden een rond hoofd, en vermoed werd dat dit kenmerkend was voor alle aapachtige mensen, ook voor de oudere anamensis. De nieuw ontdekte schedel is echter opvallend smal en langwerpig. En profil lijkt MRD duidelijk meer op een aap dan op een mens.

Het is geen aap

Toch staat het buiten kijf dat anamensis een mensachtige is en geen aap, zegt de Nederlandse paleontoloog Fred Spoor. Hij schreef voor Nature een commentaar. „De ruggenwervel van MRD komt niet aan de achterkant de schedel binnen, zoals bij viervoeters, maar aan de onderkant. Dat bewijst dat de soort op twee benen liep, en dus een mensachtige is.”

Ook een verrassing was de vorm van de jukbeenderen van MRD. Die vertonen gelijkenis met een mensachtige soort die anderhalf miljoen jaar jonger is dan anamensis. Spoor: „Dat vind ik het meest opvallende aan deze vondst. De vorm van de jukbeenderen zegt iets over de manier waarop werd gekauwd.”

Yohannes Haile-Selassi toonde in 2015 al aan dat er ten tijde van Lucy meerdere soorten mensachtigen aanwezig waren in Afrika. Nu lijkt dus dat ook de opvolging van anamensis naar afarensis diffuus is. Tijdens een telefonische persconferentie zei hij dat de verklaring hiervoor moet worden gezocht in het feit dat groepen anamensis los van elkaar leefden, gescheiden door hun soms barre natuurlijke omgeving. Zo ontwikkelden leden van dezelfde soort zich op sommige plekken door, terwijl die evolutie elders niet, of langzamer, plaatsvond.