Europees Hof: Rusland verantwoordelijk voor dood corruptiejurist Magnitski

De Russische jurist Magnitski werd in 2009 dood aangetroffen in een gevangenis, nadat hij maandenlang niet de noodzakelijke medische zorg had gekregen. Ook is hij volgens het mensenrechtenhof mishandeld door bewakers.

Een foto van Sergej Magnitski uit 2006. De Russische advocaat overleed in 2009 in een gevangenis.
Een foto van Sergej Magnitski uit 2006. De Russische advocaat overleed in 2009 in een gevangenis. Foto via AFP

Psychiatrische verplegers treffen de Russische jurist Sergej Magnitski met zijn rug tegen een gevangenisbed aan. Het is de avond van 16 november 2009. Half ontkleed, de armen gespreid, een been uitgestrekt, ligt hij in een grote plas urine. Met blauwe plekken op zijn armen en benen, en sporen van handboeien rond zijn polsen.

Bijna tien jaar na zijn overlijden heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) dinsdag Rusland medeverantwoordelijk gesteld voor de dood van Magnitski. Het lot van de jurist werd de afgelopen jaren in het Westen een prominent voorbeeld voor mensenrechtenschendingen in Rusland. Zijn voormalige werkgever, de Amerikaans-Britse investeerder Bill Browder, concludeerde dat hij was doodgemarteld en spoorde de VS en EU-landen aan tot sancties.

Magnitski spande in de zomer voor zijn dood een zaak aan wegens slechte behandeling in hechtenis. Na zijn overlijden zetten zijn moeder en echtgenote de procedure voort.

De jurist ontdekte in de jaren voor zijn arrestatie dat hooggeplaatste Russische ambtenaren 230 miljoen dollar hadden weggesluisd, en werd vervolgens zelf vervolgd voor belastingontduiking. Nu heeft het hoogste Europese mensenrechtenhof – dat verbonden is aan de Raad van Europa, waarvan ook Rusland lid is – aan een eerste onafhankelijk oordeel geveld over zijn vervolging en overlijden.

Russische autoriteiten hebben Magnitski „belangrijke medische hulp [onthouden] en daarmee zijn leven in gevaar gebracht”, stelt het hof. Al vier maanden voor zijn dood was bij Magnitski een alvleesklierontsteking vastgesteld. Met het oordeel van een arts dat hij behandeld moest worden, werd niets gedaan. Ook kreeg hij de weken na de diagnose niet de noodzakelijke medicijnen. Soms kreeg hij verkeerde medicamenten.

Lees dit NRC-onderzoek over de Magnitski-zaak: Russische witwaszaak leidt naar de Amsterdamse grachtengordel

Acute ontsteking

Daarbij komt nog eens dat op de fatale dag medisch personeel „onredelijk lang” van de doodzieke gevangene werd weggehouden. De ochtend van zijn overlijden moet Magnitski (37) elke drie uur overgeven. Een arts besluit om 14.29 uur de ambulance te bellen om hem over te brengen naar de ziekenboeg. Ambulancepersoneel is binnen een half uur bij de gevangenis, maar moet tweeënhalf uur wachten voordat ze naar binnen mogen.

In de ziekenboeg stelt een arts vast dat de alvleesklierontsteking acuut is, in de tussentijd begint Magnitski zich vreemd te gedragen. Hij wordt agressief, psychotisch. „Nu gaan ze mij hier vermoorden”, hoort de arts hem zeggen, is te lezen in de uitspraak. „Ik ben onschuldig, waarom brengen ze mij hier?” De arts roept acht bewakers erbij om hem in bedwang te houden en vraagt om psychiatrische eerste hulp.

Een officier van het bewakingspersoneel stelt dat ze met handboeien en een gummiknuppel moesten voorkomen dat Magnitski zichzelf wat zou aandoen. Later werd de gummiknuppel uit de officiële vertelling gehaald. En uit de autopsie bleek dat Magnitski blauwe plekken had op zijn armen en benen die waren veroorzaakt door „een stomp, hard object”.

Ook de psychiatrische verplegers moesten zeker een uur wachten voordat ze Magnitski mochten zien. Ze troffen hem vervolgens dood aan. Alles overziend gelooft het hof de lezing van de nabestaanden dat de bewakers Magnitski de uren voorafgaand aan zijn dood hebben geslagen, en dat hij het slachtoffer werd van een „onmenselijke en mensonterende behandeling”. Deze mishandeling heeft volgens experts overigens niet geleid tot zijn dood; dat was het gebrek aan medische behandeling.

Magnitski’s vrouw en moeder krijgen geen gelijk dat zijn oorspronkelijke aanhouding ongegrond was, hoewel de jurist volgens het hof vervolgens wel onterecht in voorarrest werd gehouden, bijna een jaar lang, tot zijn dood. Bovendien was het „inherent oneerlijk” dat een Russische rechtbank Magnitski vier jaar na zijn dood alsnog veroordeelde.

Magnitsky Act

Wel geeft het hof de nabestaanden gelijk dat Russische autoriteiten niet voldoende onderzoek hebben gedaan naar de dood van Magnitski, betrokkenen zijn daardoor niet verantwoordelijk gehouden. Rusland moet de vrouw en de moeder van Magnitski 34.000 euro betalen. Het Russische ministerie van Justitie zegt tegen persbureau Interfax te bestuderen of het in beroep gaat.

Na lobbywerk van Browder besloot het Amerikaanse Congres in 2012 de zogenoemde Magnitsky Act aan te nemen, een sanctiewet gericht tegen betrokken Russische functionarissen. Later werd die wet uitgebreid, waardoor het nu mogelijk is om de plegers van mensenrechtenschendingen uit de hele wereld sancties op te leggen. Moskou draaide de zaak overigens om, zei dat Browder achter een reeks moorden zat en onder meer Magnitski vergiftigd zou hebben.

Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) heeft de opdracht gekregen van de Tweede Kamer om een Europese mensenrechtenwet de naam ‘Magnitski’ te geven. Dat laatste wilde Blok aanvankelijk niet doen, omdat hij een confrontatie met Moskou wilde vermijden.

„Magnitski had de moed om de corruptie op hoog niveau binnen de Russische overheid bloot te leggen, dat kostte hem uiteindelijk zijn leven”, reageert James Goldston, een van de advocaten van de nabestaanden, op het oordeel uit Straatsburg. „Vandaag heeft het rechtssysteem waar hij zoveel vertrouwen in plaatste, hem en zijn familie eindelijk een mate van gerechtigheid gegeven.”