Welke rol kan Nederland spelen in de Straat van Hormuz?

Straat van Hormuz Nederland ziet het alleen in Europees verband zitten om een militaire bijdrage te leveren, net als andere Europese landen.

Amerikaanse mariniers houden een Iraans aanvalsvaartuig in de gaten in de Straat van Hormuz
Amerikaanse mariniers houden een Iraans aanvalsvaartuig in de gaten in de Straat van Hormuz AFP Photo / US Navy

Áls Nederland besluit deel te nemen aan een missie in de Straat van Hormuz, zal dat niet onder leiding van de Amerikanen zijn. Alleen in Europees verband ziet Nederland het zitten om een militaire bijdrage te leveren en zo te waarborgen dat de vaarroutes in de regio open en veilig blijven. Dat bevestigen bronnen in Den Haag nadat De Telegraaf hierover donderdag berichtte.

Daarmee schaart Nederland zich achter andere Europese landen die zich al eerder uitspraken tegen deelname aan een militaire missie onder Amerikaanse vlag, waaronder Duitsland. De belangrijkste reden: ze houden de VS verantwoordelijk voor de opgelopen spanningen in de regio en vrezen zelf te worden meegezogen in een (gewapend) conflict tussen de VS en Iran.

President Donald Trump trok zich vorig jaar eenzijdig terug uit de nucleaire deal die ervoor moet zorgen dat Iran geen kernwapens ontwikkelt. Maar de andere ondertekenaars van de overeenkomst (de EU, Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Rusland en China) zien geen reden de deal te verbreken, zij willen juist dat de afspraken in stand blijven. De VS verhoogden de sancties tegen Iran en stationeerden meer troepen in buurland Irak.

Meedoen met de Amerikanen zou betekenen dat Nederland de beslissing van de VS niet ondersteunt, maar de uitvoering van die beslissing wel. Groot-Brittannië opperde in eerste instantie zelf om een Europese patrouillemissie op te tuigen om zo de vaarroutes in de regio te beschermen, maar sloot zich onder de nieuwe premier Boris Johnson aan bij de Amerikanen. Ook Australië sloot zich aan.

Of daar een parallelle Europese missie naast komt, is nog allerminst zeker. Vier vragen over de mogelijkheden van een Nederlandse bijdrage.

1Hoe zou een Europees geleide missie eruit kunnen zien?

Er zijn twee modellen denkbaar: een EU-missie of een coalition of the willing, bestaande uit een aantal Europese landen. Een EU-missie gaat via instemming van alle lidstaten bij consensus en zal daarom langer duren om op te tuigen. Bij een coalition of the willing kan een handjevol Europese landen met elkaar beslissen om op korte termijn te vertrekken. „De keuze voor een EU-missie kan ook een escape-route zijn”, zegt Dick Zandee, verbonden aan Instituut Clingendael. „Een aantal EU landen staat niet te trappelen om deel te nemen aan een missie. Want: wat is nu de dreiging? Het gijzelen van de Britse tanker door Iran is een reactie op het vasthouden van de Iraanse tanker in Gibraltar. Van de andere Europese lidstaten is geen schip getroffen. En dat de VS een duidelijk doel hebben met Iran, geldt niet voor de EU. Dat zou anders liggen als Iran nu een tanker onder Spaanse of Franse vlag aanvalt.”

2Wie zullen aan een Europese missie deelnemen?

Bondskanselier Angela Merkel heeft gezegd dat Duitsland openstaat voor deelname aan een Europese missie en dat de mogelijkheden zullen worden besproken op een informele ontmoeting tussen Europese ministers van Defensie in Helsinki, eind volgende week. Ook Spanje heeft interesse getoond, evenals Frankrijk en Denemarken. In Italië ligt deelname nu lastiger, vanwege de politieke crisis in het land. Als het een EU-missie wordt, sluit misschien ook Zweden aan.

Van de Europese zeevarende landen heeft Frankrijk de beste papieren om de leiding te nemen. Duitsland zal dat vanuit historisch perspectief niet snel doen en de Britten hebben zich al aangesloten bij de Amerikanen. De Spanjaarden hebben net al een ander Europees marine-commando overgenomen, dat piraterij aan de kust van Somalië bestrijdt. Belangrijk detail: het is momenteel onduidelijk wat de Fransen willen. Naar verwachting wordt daarover komend weekend meer duidelijk, tijdens een bijeenkomst van de G7 in het Franse Biarritz.

Lees ook: Alles wat je moet weten over de Straat van Hormuz

3Hoe verhoudt een Europese bijdrage zich tot de NAVO?

Een missie in NAVO-verband gaat niet gebeuren. Dan zouden de Amerikanen er per definitie bij betrokken zijn, en dat ligt nu juist gevoelig voor de meeste Europese landen. Tegelijk legt het ook de zwakke plek van Europa bloot: Europese landen hebben te weinig zelfstandige militaire slagkracht om zichzelf te beschermen als het op vechten aankomt in de Straat van Hormuz, bijvoorbeeld met noodzakelijke luchtsteun. Dus, betoogt Zandee, zal een Europese missie nadrukkelijk in de spelregels moeten opnemen dat de bijdrage stopt zodra de boel escaleert. „Dat is de enige manier waarop een Europees verband in die regio kan opereren. Militaire steun van de Amerikanen zal door Iran worden opgevat als het kiezen van partij en zonder steun kunnen Europese landen niets beginnen.”

4Is helemaal geen bijdrage leveren ook een optie?

Ja. En die optie is reëel. Want het is nog altijd niet duidelijk wat de doelstelling van een missie zou zijn. „Is er op dit moment een veiligheidsbedreiging voor de Europese scheepvaart?” vraagt Sven Biscop, van het Brusselse Egmont Instituut voor Internationale Betrekkingen zich af. „Want áls Europa meedoet, bestaat het risico dat de situatie escaleert. Juist nu Gibraltar de Iraanse tanker heeft vrijgegeven, is er weer nieuwe kans op een de-escalatie van het conflict.”

Diplomatiek schippert Nederland tussen het verzoek van de Amerikanen om een bijdrage en tussen het risico om door Iran als vijandige partij te worden gezien. „Vergeet niet dat daar nu de kwestie over Trump en Groenland is bijgekomen”, zegt Ko Colijn, verbonden aan Instituut Clingendael. „Dat Trump Denemarken in een tweet zo heeft geschoffeerd nadat het land hem duidelijk maakte dat Groenland niet te koop is, betekent dat andere landen die niet dansen naar het pijpen van Amerika eenzelfde reactie kunnen verwachten. Dat zal Nederland ook meenemen in het denken over bijdragen ja of nee.”