De lokroep van gratis geld

Lage rente De zoektocht naar nieuwe stimulansen om een recessie te voorkomen is in volle gang, nu de wereldeconomie tekenen van afkoeling vertoont. Ook het Nederlandse kabinet is niet ongevoelig voor de lokroep van gratis geld, bleek donderdag.

Staatssecretaris Menno Snel (links) en minister Wopke Hoekstra van Financiën op het Binnenhof. Hoekstra zou vergaande plannen hebben om een investeringsfonds van vele miljarden op te richten.
Staatssecretaris Menno Snel (links) en minister Wopke Hoekstra van Financiën op het Binnenhof. Hoekstra zou vergaande plannen hebben om een investeringsfonds van vele miljarden op te richten. Foto Remko de Waal/ ANP

De economische wetten zoals wij die kennen zijn na tien jaar crisisbeleid kapot. Vaste waarden als rente op tegoeden en de noodzaak van het aflossen van schulden zijn dankzij een decennium van onconventioneel monetair beleid ingeruild voor nieuwe werkelijkheden: overheden die geld toe krijgen op hun schulden en spaarders die geconfronteerd worden met boeterentes over hun tegoed.

Geld is vrijwel gratis geworden. De OESO, de club van rijke economieën, maakte deze week bekend dat de rentelasten die overheden op hun schulden betalen met 1,76 procent op het laagste niveau sinds 1975 staan. De Duitse overheid zette deze week een staatslening in de markt met een looptijd van 30 jaar tegen een negatieve rente. Uit recente cijfers van financiële dataverlener Bloomberg blijkt dat overheden wereldwijd inmiddels voor het onwaarschijnlijke bedrag van 15.000 miljard dollar aan geld hebben geleend waar zij geen rente over betalen, maar op ontvangen.

Nu de wereldeconomie onder invloed van de handelsoorlog tussen de VS en China en andere onzekerheden (Brexit, Italië) tekenen van afkoeling vertoont, is de zoektocht naar nieuwe stimulansen om een recessie te voorkomen in volle gang. De bizarre situatie van extreem lage rentes zet overheden en centrale bankiers wereldwijd onder druk. Hoe kun je nog stimuleren als de rentes toch al door de bodem zijn gezakt? De lokroep van het gratis geld zwelt aan.

Bot en uitgeput

Onder centrale bankiers, deze dagen bijeen in het Amerikaanse plaatsje Jackson Hole voor hun jaarlijkse benen-op-tafel-sessie, wordt het debat over een nieuwe ronde van monetaire steun bij tegenvallende groei steeds scherper. De wapens die zij kunnen inzetten (lage rentes, het opkopen van schulden) zijn bot en uitgeput. De roep van banken en pensioenfondsen die zwaar lijden onder de lage rentes wordt steeds luider. Niet voor niets riep ECB-president Mario Draghi de laatste maanden overheden op dat ze hun eigen verantwoordelijkheden nemen en niet moeten afwachten waar de centrale banken mee komen. Met zoveel woorden zei hij: bij een volgende recessie zullen overheden de portemonnee moeten trekken.

Lees ook: Centrale bankiers zijn gevangenen van beleggers geworden

Regels zoals de Europese begrotingsafspraken weerhouden veel overheden er tot nu toe het gratis geld daadwerkelijk ten volle te benutten. Deels is dat terecht: uiteindelijk moet ook een schuld met een negatieve rente worden terugbetaald en niet elk land heeft de budgettaire ruimte om grootschalig nieuwe schulden aan te gaan. Denk aan Italië, met een staatsschuld van ruim 130 procent van het nationaal inkomen. Te veel schuld maakt kwetsbaar voor conjuncturele schommelingen, leert de geschiedenis. Tegelijkertijd bieden grootscheepse overheidsinvesteringen ook kansen om uit de wurggreep van monetair crisisbeleid te komen.

Donderdag werd via De Telegraaf bekend dat het Nederlandse kabinet ook niet ongevoelig is voor de lokroep. Minister Hoekstra (Financiën, CDA) had al eerder gesuggereerd gebruik te willen maken van het gratis geld en zou inmiddels vergaande plannen hebben om een investeringsfonds van vele miljarden op te richten, volgestort met geld dat de staat ophaalt op de kapitaalmarkt en waar het geen rente over hoeft te betalen, maar zelfs op toekrijgt.

Vreemde eend

Nederland kan zich zo'n fonds gemakkelijk permitteren. Vorig jaar bedroeg het overschot op de begroting maar liefst 11,5 miljard euro, en ook voor dit en komend jaar verwacht de staat minder uit te geven dan zij binnenkrijgt. De staatsschuld daalt daarmee in 2020 tot ruim onder de 50 procent. Om niet voor structurele uitgaven afhankelijk te worden van geleend geld, is het belangrijk dat zo’n fonds alleen investeert in eenmalige projecten, zoals klimaatmaatregelen, infrastructuur en technologische innovatie. Structurele uitgaven moeten uit de lopende begroting komen.

Bijkomend voordeel van zo’n investeringsfonds is dat het de economie daadwerkelijk kan aanjagen. Meer bouw, innovatie en klimaatmaatregelen betekent meer productiviteit, meer werkgelegenheid en meer verdiencapaciteit voor de toekomst.

Een dergelijk omvangrijk investeringsfonds is in tijden van hoogconjunctuur een nogal vreemde eend. Het kan in een periode van hoge groei en krapte op de arbeidsmarkt al snel leiden tot oververhitting van de economie. Tegelijkertijd kan het goed gericht inzetten van de gratis miljarden voorkomen dat Nederland te veel last krijgt van een periode van laagconjunctuur. Sterker nog, als dit model breder zou worden ingezet, ontstaat er een kans dat de wereld zich langzaam maar zeker kan verlossen van het onconventionele monetaire beleid. Voormalig IMF-econoom Olivier Blanchard zei donderdag in de Financial Times: „Het is betrekkelijk simpel: als geld lenen goedkoper wordt, moet je er waarschijnlijk meer gebruik van maken. Zeker als monetair beleid niet meer werkt.”

Immers: een economie die mede dankzij overheidsingrijpen goed draait, heeft geen monetaire stimulansen meer nodig. Regeringen kunnen zo de komende jaren hun logische plaats weer innemen als hoeders van de economie. Centrale bankiers kunnen op hun beurt hun balansen weer langzaam afbouwen en de rente gaan verhogen. Dan kunnen oude economische wetten van rentes ontvangen op spaartegoeden en rentes betalen op schulden weer terugkeren.